درک کلامی؛ آن چیزی که معلم می‌گوید اما دانش‌آموز متوجه نمیشود.

چرا با مشکل نفهمیدنِ حرف معلم بعضی دانش‌آموزان را به اشتباه بیش فعال ، بی‌انضباط یا کم‌هوش قضاوت می‌کنیم؟

تصور کن معلم در کلاس می‌گوید: کتابتان را باز کنید، صفحهٔ ۱۲ — اول سؤال ۱ را حل کنید، بعد سؤال ۲ را با هم بررسی می‌کنیم.
عده‌ای از بچه‌ها بلافاصله شروع می‌کنند؛ عده‌ای کمی با تاخیر شروع میکنند و مطالب را دنبال می‌کنند؛ و بعضی از آن‌ها اصلاً نمی‌دانند از کجا شروع کنند — نه از بی‌میلی، بلکه چون درک کلامی (Verbal Comprehension) آن‌ها ضعیف است. یعنی آن‌ها پیامِ زبانِ معلم را کامل پردازش نمی‌کنند.

درک کلامی یعنی چه؟ و چرا برای مدرسه حیاتی است؟

درک کلامی یعنی تواناییِ فهمیدنِ جمله‌ها، پیوند دادن معانی، دنبال کردن دستورهای چندمرحله‌ای و استخراجِ پیام اصلی از صحبت‌ها و توضیحات. این مهارت پایه‌ای است برای ارتقای درک کلامی کودکان.

• شنیدن و انجام دادن دستورها
• درک درس‌های شفاهی در کلاس
• خلاصه‌سازی و یادگیری متن‌ها
• شرکت مؤثر در بحث‌های کلاسی

اگر درک کلامی ضعیف باشد، حتی باهوش‌ترین کودک هم ممکن است در تست هوش یا در آزمون‌های مدرسه پایین‌تر از حد واقعی عملکرد نشان دهد — چون سؤال را درست نفهمیده است.

نمونه تست دانش آموزی که نمره پایین تری در درک کلامی گرفنه و باعث ضعف یادگیری این دانش آموز شده

اگر درک کلامی ضعیف باشد چه اتفاقی می‌افتد ؟ (پیامدهای ملموس)

• دانش‌آموز زود خسته می‌شود و در کلاس حوصله‌اش سر می‌رود و درک کلامی ضعیف باشد مشکل ساز می‌شود.
• ممکن است رفتارهایی مثل لجبازی یا بی‌توجهی بروز کند — که در واقع واکنش به ناامیدی است.
• گاهی به اشتباه تشخیص می‌دهیم کودک بیش‌فعال یا دارای اختلال یادگیری است، در حالی که ریشه مشکل فهمِ مطلب است.
• نمرات افت می‌کند و کودک اعتمادبه‌نفسش را کم‌کم از دست می‌دهد.

نشانه‌هایی که معلم و والد باید جدی بگیرند

اگر چند مورد از این‌ها را می‌بینید، وقت بررسی است:

• دائماً می‌گوید چی گفتید؟ یا از معلم می‌خواهد جمله را تکرار کند.
• در دستورهای دو یا سه‌مرحله‌ای گیج می‌شود.
• جواب‌های نامرتبط می‌دهد یا هنگام خلاصه‌گویی فقط جزئیات نامربوط را می‌گوید.
• مکث‌های طولانی در پیدا کردن کلمه یا جمله‌سازی دارد.
• رفتار مشکل‌سازش اغلب بعد از توضیحات شفاهی معلم شروع می‌شود.

چطور متوجه شویم مساله در درک کلامی است نه چیز دیگر؟

راه درست، ارزیابی ساختاری است: تست هوش (که زیرمقیاس‌های کلامی دارد)، آزمون‌های زبان دریافتی/بیانی و بررسی حافظه فعال کلامی. این ارزیابی‌ها کمک می‌کنند تشخیص دهند که مشکل واقعی از کجا سرچشمه می‌گیرد، آیا از درک کلامی یا چیزی دیگر.

راهکارهای ساده و فوری که می‌توانید فردا در کلاس اجرا کنید

• دستورها را بخش‌بندی کنید: اول این، بعد آن، بعد از انجامش…
• از دانش‌آموز بخواهید با کلمات خودش تکرار کند (درک تأیید می‌شود).
• همیشه از کمک دیداری استفاده کنید: تصویر، نماد یا حرکت همراه با کلام. این کمک به تقویت درک کلامی می کند.
• بازی‌های کوتاه ۵–۱۰ دقیقه‌ای برای تقویت حافظه فعال و پردازش شنیداری اجرا کنید.

ما چگونه کمک می‌کنیم؟ (کلینیک ما — یاسر محمدی‌نیا و زهرا خدام)

در کلینیک روانشناسیِ ما، ارزیابی‌های جامع انجام می‌دهیم: تست هوش و باتری زبانی مخصوص پیش‌دبستانی و مدرسه.
علاوه بر تشخیص، ما:

• دوره‌های هوش کلامی برای والدین و مربیان قبل از ورود به مدرسه آماده کرده‌ایم،
• دوره‌های ویژه معلمان برای طراحی گفتارها و دستورهای مؤثر در کلاس داریم،
• و مجموعهٔ کامل ۱۰۰ بازی کلاسی را طراحی کرده‌ایم که هر ماژول درک کلامی را هدف می‌گیرد.

اگر نگران یکی از دانش‌آموزان یا کلاس خود هستید، از شما دعوت می‌کنیم:

1. چک لیست هوش کلامی ما را دانلود کنید و یک بار در کلاس یا خانه اجرا کنید — فقط ۱۰–۱۵ دقیقه زمان لازم است.
2. نمونه 2 بازی تخصصی را دریافت کنید و یکی را در هفته امتحان کنید — تأثیر را خواهید دید

دانلود  نمونه بازی‌ها

دانلود چک لیست درک کلامی

اختلال یادگیری در کودکان: راهکارهای علمی و بازی محور

شاید در سال‌های گذشته، درمان اختلال یادگیری در کودکان چالش بزرگی بود و بسیاری راهکار مشخصی نداشتند. خوشبختانه امروز با روش‌های بازی محور و شخصی‌سازی شده، این اختلال قابل درمان است. والدین و مربیان با تشخیص زودهنگام می‌توانند مسیر یادگیری کودک را موثر و لذت‌بخش کنند.

آیا اختلال یادگیری قابل درمان است؟

در یک پاسخ کوتاه به سوال آیا اختلال یادگیری درمان دارد؟ باید بگوییم، بله. درمان اختلال یادگیری در کودکان وجود دارد. البته این درمان بسته به نوع اختلال و ویژگی‌های شخصیتی کودک متفاوت است. مهم است که اختلال یادگیری را با هر نوع بیماری ذهنی دیگر مانند ناتوانی ذهنی اشتباه نگیرید.

متخصصان تاکید می‌کنند که تشخیص زودهنگام و به موقع فرآیند درمان را تسریع می‌کند و از چالش‌های جدی کودکان در مسیر یادگیری جلوگیری می‌کند. در سایت Dr.Plays ما خدمات تست و ارزیابی تخصصی شرایط یادگیری کودکان ارائه می‌دهیم. اگر ایرادی در یادگیری کودک مشاهده کردید، بهتر است با متخصصان مشورت کنید.

روش‌های نوین درمان اختلال یادگیری

در سال‌های اخیر، روش‌های درمان به سمت درمان‌های غیر دارویی و بازی محور حرکت کرده است. در Dr.Plays ما برای هر کودک یک برنامه بازی تخصصی و شخصی‌سازی شده طراحی می‌کنیم که بر اساس ویژگی‌های شناختی و حسی کودک تنظیم می‌شود.

کار درمانی و گفتار درمانی

اختلالات گفتاری و حرکتی درصد بالایی از کودکان را تحت تاثیر قرار می‌دهد. کار درمانی و گفتار درمانی با حرکات هدفمند و تمرینات حسی-ادراکی به کودک کمک می‌کند تا مهارت‌های از دست رفته خود را بازیابی کند. تمرینات ما شامل:

• تقسیم وظایف به بخش‌های کوچک‌تر
• آماده کردن ذهن و حافظه کودک
• آموزش نشانه‌های تصویری
• تقویت عضلات دست و انگشتان و آموزش ریزترین نکات مانند برداشتن مداد
• کمک به خودتنظیمی کودک در توجه و تمرکز
• بهبود توانایی کودک برای انجام کارهای روتین و روزانه

برای گفتار درمانی، همیشه سراغ متخصص آسیب‌شناس گفتار می‌رویم. پزشکان آموزش زبان را گام به گام و با ارزیابی شرایط فرد شروع می‌کنند و استراتژی‌های شروع ارتباطات اجتماعی را هم آموزش می‌دهند. بیشتر بخوانید

برنامه آموزش فردی (IEP)

روش IEP یا Individualized Education Plan برای هر کودک اهداف کوتاه‌مدت و بلندمدت، استراتژی‌های آموزشی و منابع لازم را بر اساس بررسی شخصی کودک تعیین می‌کند. در کلینیک ما، این برنامه توسط والدین و مربیان کودک اجرا می‌شود.

نقش بازی‌های آموزشی در درمان اختلال یادگیری

تحقیقات نشان داده است که بازی‌های آموزشی تاثیر بلندمدت بالاتری بر مهارت‌های شناختی دارند. بازی‌ها نه تنها سرگرم‌کننده‌اند، بلکه تمرکز، توجه و مهارت‌های مغزی کودک را بهبود می‌دهند. در Dr.Plays ما برنامه‌های بازی محور تخصصی طراحی می‌کنیم تا هر کودک به صورت شخصی‌سازی شده مسیر یادگیری خود را طی کند.

انواع بازی‌ها:

• پازل‌ها
• فلش‌کارت‌ها
• بازی‌های ساختنی

اهمیت حمایت والدین و محیط آموزشی

کودک در محیط بدون استرس و همراه با حمایت والدین بهتر یاد می‌گیرد. اجازه دهید کودک اشتباه کند و چند بار تمرین کند. والدین و مربیان نقش بسیار مهمی در تشخیص زودهنگام و موفقیت درمان دارند.

نتیجه‌گیری

درمان اختلال یادگیری در کودکان نیازمند دید جامع، علمی و انسانی است. خانواده‌ها با همراهی کودک و استفاده از روش‌های بازی محور و شخصی‌سازی شده می‌توانند مسیر یادگیری را موثر و لذت‌بخش کنند. با اجرای این روش‌ها، کیفیت زندگی و عملکرد تحصیلی کودکان به‌طور چشم‌گیری بهبود پیدا می‌کند.

اختلال یادگیری یکی از بیماری‌های عصبی است که لزوما بر میزان هوش کودک دلالت ندارد. این بیماری بر فرآیند دریافت، ارسال و پردازش اطلاعات تاثیر منفی می‌گذارد و افراد را از انجام درست و بی‌نقص آن ناتوان می‌کند. اختلال در یادگیری چالش بزرگی در مسیر رشد تحصیلی و البته اجتماعی کودک خواهد بود. به همین خاطر لازم است با علائم و علل بروز این بیماری بیشتر آشنا شوید. تا انتهای این بخش همراه ما باشید تا درک کامل و دقیقی از این اختلال پیدا کنید.

اختلال یادگیری چیست؟

اختلال یادگیری (Learning Disability) به مشکلاتی در توانایی مغز برای دریافت، پردازش، تحلیل یا ذخیره اطلاعات اشاره دارد. این بیماری وجود آسیب در فرآیند روانشناختی را نشان می‌دهد که از درک یا استفاده آموزش‌های جدید در زمینه خواندن، نوشتن، فهم ریاضیات، صحبت کردن و گوش دادن جلوگیری می‌کند.

هر چند که با پیشرفت‌های بزرگ در زمینه مسائل روانشناختی و رشد کودکان همچنان درمان قطعی و کاملی برای این اختلال وجود ندارد، اما تشخیص زودهنگام و اقدامات پزشکی مناسب سرعت و تاثیرات این بیماری را تا حد زیادی کاهش خواهد داد.

انواع اختلالات یادگیری

قبل‌تر درباره اختلال در یادگیری چیست بیشتر مطالعه کردیم، اما همیشه شناخت انواع مدل‌های یک مسئله ما را در درک بهتر و بیشتر مفاهیم یاری خواهد کرد. در این بخش قصد داریم انواع اختلال یادگیری را بررسی و نشانه‌های هر کدام را مطرح کنیم.

نارسا خوانی (Dyslexia)

نارساخوانی یکی از انواع اختلال‌ های یادگیری است. این اختلال زمانی به وجود می‌آید که کودک در درک رابطه و بیان صداها، حروف کلمات و شکل کلی کلمات ناتوان باشد. نارساخوانی معمولا بسیار شایع است و حدود 85% کودکان دچار اختلال با آن درگیر هستند. برخی از نشانه‌های این نوع از اختلال شامل اشتباه در ترتیب حروف، خواندن کند و نادرست، عدم مهارت عمومی در استفاده از واژگان و مشکل در به خاطر سپردن کلمات جدید می‌باشد.

نارسا نویسی (Dysgraphia)

یکی دیگر از انواع اختلالات یادگیری، اختلال نارسا‌نویسی است. همانطور که از اسم این بیماری مشخص است، کودکان در نوشتن درست کلمات، فاصله‌گذاری بین حروف و حتی گرفتن مداد مشکل خواهند داشت. معمولا این کودکان نمی‌توانند آنچه در ذهن خود دارند را به خوبی روی کاغذ بیاورند.

اختلال ریاضی (Dyscalculia)

اختلال یادگیری خاص دیگری که متاسفانه دیرتر از سایر اختلال‌ها تشخیص داده می‌شود، اختلال ریاضی است. این نوع از اختلال به درک ضعیف مفهوم اعداد و ناتوانی کودک در بکار گیری روش‌های ریاضی برای حل مسائل اشاره می‌کند.

اختلال پردازش شنوایی

بخش مهمی از درک و فهم کودکان از محیط اطراف، با شنوایی حاصل می‌شود. اگر کودکان نتوانند درک و تفسیر درستی از صداهای اطراف داشته باشند و یا نتوانند به خوبی تمایز بین صداهای موجود را تشخیص دهند، احتمالا دچار اختلال اختلال در یادگیری شنوایی باشد. 

اختلال پردازش دیداری

اختلالات یادگیری کودک حتی وارد دایره دید کودکان هم می‌شود. به همین سبب معمولا زمانی که کودک از ایجاد هماهنگی میان چشم و دست ناتوان باشد و یا در تشخیص تفاوت‌ها و شباهت‌ها مشکل داشته باشد، گفته می‌شود که احتمالا با اختلال پردازش دیداری مواجه است. استفاده از ابزارهای آموزشی بصری و تمرینات خاص می‌تواند به بهبود این مهارت‌ها کمک کند.

اختلال یادگیری غیر کلامی (Nonverbal learning disorder)

بخشی از توانایی‌های شناختی کودک خارج از بحث خواندن و نوشتن تعریف می‌شود. اختلال یادگیری غیر کلامی  به اختلال و ناتوانی کودک در مهارت‌های اجتماعی، درک نشانه‌های غیرکلامی و هماهنگی حرکتی اشاره دارد. معمولا کودکان درگیر این اختلال از درک و بکارگیری ایده‌ها و مفاهیم جدید در جای درست دچار مشکل هستند. از آنجایی که کودکان درگیر این اختلال معمولا در دایره واژگان بسیار قوی هستند، پزشکان این اختلال را دیرتر تشخیص می‌دهند.

علائم و نشانه‌های اختلال یادگیری کودکان

همانطور که در تعریف اختلال یادگیری گفتیم، تشخیص زودهنگام اختلالات یادگیری برای مداخله موثر حیاتی است. بسیاری از علائم به یکدیگر مرتبط هستند. به طور مثال زمانی که کودک نتواند به خوبی بشنود، احتمالا در درک و توجه دچار مشکل شود؛ و یا زمانی که کودک به درستی حرکت نکند، به مرور هماهنگی چشم و دست و انجام حرکات ظریف برای او دشوار خواهد شد. برخی از علائم رایج عبارتند از:

• مشکل در یادگیری خواندن، نوشتن یا ریاضی: این اختلال توسط والدین هم قابل کشف است. اگر کودک را پیش از سن 7 سالگی در محیط‌های آموزشی قرار دادید و کودک حتی پس از چند ماه تلاش، کمتر از حد معمولا توانایی پیدا کرد، ممکن است دچار انواع اختلال یادگیری کودکان باشد.
• حافظه ضعیف و مشکل در به خاطر سپردن اطلاعات: پیشتر در تعریف اختلالات یادگیری کودکان چیست به این مسئله اشاره کردیم که اصلا ذات این بیماری به عدم توانایی در درک و پردازش اطلاعات اشاره دارد. حافظه ضعیف یکی از علائم رایج در این اختلال است.
• مشکلات در تمرکز و توجه: معمولا کودکان اختلال یادگیری سطح تمرکز و توجه پایینی دارند. تصور کنید که در زمان شنیدن صدا و یا دیدن یک متن نتوانید به درستی مفهوم و رابطه منطقی بین حروف را تشخیص دهید؛ در این حالت تمرکز و توجه بسیار سخت می‌شود.
• دشواری در پیروی از دستورالعمل‌ها: کودک نمی‌تواند مراحل چندگانه یک کار را به‌درستی دنبال کند.
• مشکلات در مهارت‌های حرکتی ظریف: اختلال یادگیری از انجام حرکاتی که نیازمند عضلات و حرکات انگشتان دست هستند، جلوگیری می‌کند. بستن دکمه لباس، بستن بند کفش، استفاده از قیچی یا نوشتن خصوصا در کودکانی که دچار دیسپراکسی (dyspraxia) یا همان اختلال حرکتی هستند، بیشتر دیده می‌شود. 

علل بروز اختلالات یادگیری

برخی از عوامل وجود دارند که احتمالا بروز این نوع اختلال را تا حد زیادی افزایش می‌دهند. این عوامل شامل:

• عوامل ژنتیکی و وراثتی: سابقه خانوادگی اختلالات یادگیری کودکان می‌تواند احتمال اینکه فرزندان آن خانواده دچار بیماری شوند را افزایش دهد. درنتیجه اگر همچین شرایطی در خانواده دارید، نسبت به علائم آن هوشیار باشید.
• مشکلات دوران بارداری و زایمان مانند زایمان زودرس یا وزن کم هنگام تولد: زمانی که کودک به درستی و کامل در رحم مادر دوره رشد خود را طی نکند و یا در زمان پیش از تولد در معرض الکل و مواد مخدر قرار بگیرد، احتمال دارد دچار اختلال یادگیری عمومی شود.
• آسیب‌های مغزی یا عصبی: اگر بخشی از مغز که مسئول انجام وظایفی مانند دریافت و پردازش اطلاعات است آسیب ببیند، احتمالا سایر حلقه‌های یادگیری کودک نیز با مشکل مواجه خواهد شد. به همین خاطر تا زمانی که هنوز جسم کودک کامل نشده است، کودکان به هیچ عنوان نباید در معرض آسیب‌های جسمی و مغزی شوند. حتی ضربه کوچک به بخش مهمی از مغز، تمام آینده یادگیری و رشدی کودک را تحت تاثیر قرار خواهد داد.
• قرار گرفتن در معرض سموم محیطی: همانطور که می‌دانید، هر آنچه که در اطراف ما وجود دارد، به نوعی در فرآیند رشد و یادگیری ما موثر خواهد بود. به همین خاطر از قرار گرفتن کودک در معرض سموم و مواد شیمیایی سنگین مانند سرب باید خودداری کنید. این موارد عملکرد مغز را مختل می‌کنند.
• عوامل روانی و عاطفی: هر چیزی که در کودکی برای ما اتفاق می‌افتد، بالاخره نقشی در بزرگسالی ما خواهد داشت. استرس شدید، بد‌رفتاری یا بی‌توجهی در دوران کودکی می‌تواند رشد شناختی کودک را مختل کند. به همین خاطر حمایت عاطفی کودک در سنین ابتدایی زندگی بسیار مهم است. 

بخشی از مواردی که به عنوان دلایل و علل ایجاد انواع اختلال یادگیری در کودکان نام بردیم، با کنترل مادران و مربیان مهد قابل پیشگیری هستند. درنتیجه از زمانی که باردار می‌شوید و تا وقتی کودک شما به سن 10 الی 12 سال می‌رسد، باید درباره هر رفتاری که با او دارید سنجیده عمل کنید. 

یکی از بهترین کارها برای افزایش اطلاعات در این زمینه، مطالعه مقالات مرتبط با تشخیص و درمان اختلالات یادگیری در کودکان است که بسیار کاربردی و آموزنده خواهد بود.

مراقبت از کودکان در این سنین، خصوصا سنین ابتدایی زندگی، باید با دقت خوبی صورت بگیرد. البته منظور دفت وسواس‌گونه نیست. توجه داشته باشید که جسم و مغز کودک در سلامت کامل قرار داشته باشند و همچنین در معرض مواد سمی مانند سرب و الکل قرار نگیرند.

تمایز اختلال یادگیری با سایر مشکلات مشابه

مهم است که اختلالات یادگیری را از سایر مشکلات مشابه متمایز کنیم زیرا معمولا هر یک از این بیماری‌ها راه و روش درمانی مخصوص خود را دارند. هر چند که ممکن است بخشی از مسیر درمان این بیماری‌ها شبیه به هم باشند، اما نهایتا رویکرد هر کدام متفاوت خواهد بود.

ناتوانی ذهنی و اختلال یادگیری

اولین موردی که در بسیاری از مواقع با اختلال‌ های یادگیری اشتباه گرفته می‌شود، ناتوانی ذهنی است. ناتوانی ذهنی به اختلال رشدی عصبی گفته می‌شود که بر روی بعد اجتماعی و شناختی کودک به صورت همزمان تاثیر دارد. این در حالی است که اختلال یادگیری به معنای هوش پایین نیست و بر روی یک مهارت تحصیلی خاص مانند یادگیری ریاضی و یا اختلال در خواندن و نوشتن دلالت دارد. در یک کلام سطح پایین IQ ارتباطی با وجود اختلال یادگیری ندارد.

تمایز اختلال یادگیری از مشکلات توجه و بیش‌فعالی (ADHD)

بیش‌فعالی (ADHD) به عدم توانایی در مدیریت و تمرکز اشاره دارد. توجه داشته باشید که بعضا برخی از انواع اختلالات یادگیری باعث عدم تمرکز و مدیریت دشوار می‌شوند، اما این عدم تمرکز ناشی از یک آسیب در تحصیل به مهارتی مانند شنید، خواندن و یا نوشتن خواهد بود. همچنین معمولا کودکان بیش فعال نمی‌توانند روی یک کار به خوبی تمرکز کنند؛ این مسئله به این معنا نیست که در یادگیری مهارت‌ ناتوان هستند. 

تفاوت اختلال یادگیری با مشکلات بینایی یا شنوایی

دقت کنید که ممکن است این دو نوع مشکل همزمان با هم در کودک وجود داشته باشند، اما هیچوقت یکی باعث دیگری نمی‌شود. منظور این است که در اختلال یادگیری بخشی از مغز فرد به درستی کار نمی‌کند و اطلاعات به خوبی پردازش نمی‌شوند اما در مشکلات بینایی یا شنوایی خود جسم و عضو بدن با مشکل مواجه است.

نتیجه‌گیری

اختلال در یادگیری کودکان معمولا تاثیر عمیقی بر روی آینده تحصیلی و اجتماعی کودکان دارد. این اختلالات فرآیند جامعه‌پذیری کودک را هم با مشکل روبه‌رو می‌کند. طبیعتا زمانی که کودک درک درست و ایده کاملی از محیط اطراف نداشته باشد، نمی‌تواند به درستی با دیگران ارتباط بگیرد.

اما خبر خوب این است که با تشخیص زودهنگام، مداخلات مناسب و حمایت مستمر از سوی والدین و مربیان، می‌توان به کودکان کمک کرد. این بیماری‌ها اگر به درستی تشخیص داده شوند و رویکرد درمانی مناسبی برای آن‌ها اتخاذ شود، تا حد زیادی قابل کنترل خواهند بود. کما اینکه تجربه کیس‌های قبلی این مسئله را نشان می‌دهد. 

پس اگر نظر و کامنتی در این زمینه دارید و یا با کودکان دارای اختلال یادگیری ارتباط داشتید، حتما در بخش نظرات ما را از تجربیات خود آگاه کنید. آگاهی و آموزش مستمر خصوصا در اطلاع از عوامل محیطی ایجاد کننده اختلال، نجات دهنده جامعه خواهد بود.

یکی از مهم‌ترین ابعاد رشدی در کودکان که تنها به فیزیک آن‌ها مرتبط نمی‌شود و رشد شناختی آن‌ها را هم درگیر می‌کند، بحث مهارت‌های دست ورزی است. این مهارت شامل کنترل حرکات ظریف دستان و انگشت‌ها می‌باشد حرکت دقیق دست‌ها و انگشتان و بازی دست ‌ورزی باید در سنین 2 تا 7 سالگی تقویت شود تا در آینده پایه مناسبی برای انجام حرکات ریزتر و سخت‌تر شود. 

اگر مهارت دست‌ورزی و کنترل برای قدرت انگشتان و دست‌ها به خوبی رشد پیدا نکند، کودکان در انجام کارهای ساده روزانه مانند نوشتن، نقاشی، بستن بند کفش و حتی دکمه لباس هم به مشکل برمی‌خورند. به همین خاطر در این مقاله با برخی از مهم‌ترین بازی‌ های تقویت انگشتان بیشتر آشنا خواهیم شد.

بازی دست‌ ورزی پیشنهادی برای کودکان پیش‌دبستانی

خوشبختانه تقویت این بعد رشدی حرکتی کودکان از طریق بازی صورت می‌گیرد و بچه‌ها به صورت ناخودآگاه با انجام بازی ‌های برنامه ریزی شده، در ابعاد مختلف رشد پیدا می‌کنند. نکته جالب در این بازی‌ها این است که باعث رشد شناختی و اجتماعی کودک هم می‌شوند. برخی از این بازی‌ها نیاز به تمرکز و توجه دارند که در نهایت دامنه شناختی کودک را افزایش می‌دهند. برخی از این بازی‌ها شامل:

بازی با خمیر بازی

یکی از بازی‌هایی که به خوبی انگشتان و دست‌های کودکان را تقویت می‌کند، بازی با خمیر بازی است. کودکان با له کردن، فشار دادن و کشیدن خمیر بازی برای شکل دادن به خمیر خلاقیت خود را پرورش می‌دهند و در عین حال عضلات و ماهیچه‌های آن‌ها هم آماده‌تر می‌شود. بازی دست ‌ورزی با خمیر بازی پیش ‌دبستانی باید در برنامه‌های مربیان قرار بگیرد.

نقاشی با رنگ انگشتی

انگشتان پل کودکان برای کشف دنیای بیرون هستند. برداشتن رنگ با انگشت‌ها و لمس خنکی و وزن رنگ در رشد حس لامسه کودکان موثر خواهد بود. دست ‌ورزی با رنگ انگشتی زمانی صورت می‌گیرد که کودکان مستقیما با انگشت روی برگه کاغذ یا دیوار نقاشی می‌کشند و تمام ماهیچه‌های دست آن‌ها به‌مرور قوی‌تر می‌شوند.

ساخت کاردستی با کاموا

زمانی که سراغ بازی دست ‌ورزی می‌رویم که نیازمند خلاقیت هستند، یک نکته مهم را باید به والدین و مربیان گوشزد کنیم؛ و آن هم ایجاد محیطی بدون فشار و تنش برای بچه‌ها است. توقع کاردستی پیچیده از فرزند خردسال خود نداشته باشید. برای دست ‌ورزی با کاموا کافی است از بچه‌ها بخواهید که کاموا را دور یک بطری طرح دار و یا مقوا بپیچند. در این شرایط دقت، تمرکز و مهارت‌های حرکتی ظریف آن‌ها تقویت می‌شود.

بازی با نی و کاموا

بخشی از رسالت بازی‌های رشد مهارت دست‌ورزی، افزایش هماهنگی چشم و دست است. در دست‌ ورزی با نی و کاموا کودکان مجبور می‌شوند برای رد کردن کاموا از بین نی‌ها و ساخت اشکال مختلف، دستان خود را در راستای فاصله خالی نی‌ها حرکت بدهند. دست ‌ورزی با نی معمولا تمرکز را هم افزایش می‌دهد. 

دست ‌ورزی با نمک رنگی

یکی دیگر از بازی‌هایی که حس لامسه کودکان را افزایش می‌دهد، بازی با نمک‌های رنگی و کشیدن شکل‌های دلخواه روی آن‌ها است. دست‌ ورزی با نمک خلاقیت بچه‌ها را چند برابر می‌کند.

بازی با اسباب‌بازی‌های دست‌ورزی

در دنیای امروز اسباب بازی‌ها بر اساس روان‌شناسی کودکان طراحی و تولید می‌شوند. اسباب بازی های دست ‌ورزی که در فروشگاه‌های معتبر به فروش می‌رسند، علاوه بر اینکه نوعی بازی‌های تقویت انگشتان محسوب می‌شوند، مهارت حل مسئله و تمرکز بچه‌ها را نیز افزایش می‌دهند. لگو، مهره‌های نخ‌کردنی و پازل‌ها نوعی بازی دست ‌ورزی هستند که در بعد شناختی کودک تاثیرات زیادی دارند.

نقاشی با ابزارهای مختلف

کودکان از انجام کارهای روتین فراری هستند. به همین خاطر از ابزار مختلف برای نقاشی استفاده کنید. انواع قلم مو، مداد رنگی، آبرنگ و مداد شمعی ابزار خوبی برای نقاشی کودکان محسوب می‌شوند. البته برخی از ابزارها بیشتر برای بازی دست ‌ورزی پیش ‌دبستانی مورد استفاده قرار می‌گیرند.

بازی با گیره‌های لباس

باز و بسته کردن گیره‌هایی که میزان سفتی آن‌ها متناسب با سن کودکان باشد، عضلات انگشتان را تقویت می‌کند. می‌توانید این تمرین را با قرار دادن گیره‌ها در لبه مقوا امتحان کنید.

شن‌بازی

یکی دیگر از انواع بازی ‌های حسی، بازی با دانه‌های ریز شن است. این کار حس لامسه کودکان را تقویت می‌کند. ساختن اشکال مختلف با شن همچنین خلاقیت کودکان را رشد خواهد داد.

بازی‌های پیچاندنی

استفاده از پیچ و مهره‌های بزرگ، به کودکان کمک می‌کند تا مهارت‌های حرکتی ظریف خود را تقویت کنند. چفت کردن مهره‌ها به هم نیازمند هماهنگی عضلات با چشم‌ها است.

بازی با دکمه و زیپ

باز و بسته کردن دکمه‌ لباس عروسک‌ها و زیپ لباس‌ها به افزایش استقلال کودکان کمک می‌کند. پس از مدتی اجازه دهید کودکان خودشان کارهای شخصی مانند بستن زیپ و دکمه را امتحان کنند تا مسئولیت پذیری و حس اعتماد بنفس آن‌ها افزایش داشته باشد.

ساخت اوریگامی ساده

تا کردن کاغذ برای ایجاد اشکال مختلف، دقت و تمرکز کودکان را افزایش می‌دهد.  اوریگامی همچنین هماهنگی بین دست و چشم را بهبود می‌بخشد. بازی دست ‌ورزی پیش ‌دبستانی با انجام همین بازی طراحی می‌شود.

در نهایت باید بگوییم که اهمیت قدرت کودکان در اجرای این بازی‌ها به قدری زیاد است که مربیان برای مدتی آن‌ها را زیر نظر می‌گیرند تا در صورت نیاز، پیشنهاد شرکت در کارگاه‌های تقویت مهارت‌های حرکتی را به والدین بدهند. 

نکات مهم در اجرای بازی‌های دست‌ورزی

بازی دست ‌ورزی باید برای کودکان تداعی خاطرات خوب و حس اعتماد بنفس همزمان داشته باشد. در غیر این صورت کودکان علاقه کمتری از خود نشان می‌دهند و چه بسا انجام این بازی‌ها با حس بد در آن‌ها انرژی منفی تولید کند. به همین خاطر برخی از نکات مهم وجود دارند که در کنار کارگاه‌های تقویت مهارت‌های حرکتی به والدین و مربیان گوشزد می‌شوند. برخی از این نکات شامل:

• تناسب با سن و توانایی کودک: همزمان که بازی باید باعث رشد فعالیت‌ های حرکتی ظریف در کودک بشود، باید با توانایی و رشد ایشان هماهنگ باشد. به طور مثال اگر در بازی با گیره درجه سفتی گیره‌ها خیلی بالا باشد، کودک پس از چندبار امتحان آن را کنار گذاشته و ممکن است دیگر تمایلی به انجام آن از خود نشان ندهد.
• ایجاد محیطی امن و بدون فشار: فضایی فراهم کنید که کودک بدون ترس از اشتباه کردن، بتواند آزادانه بازی کند. برای کودک حد خوب و عالی تعیین نکنید. هر شکلی و رنگی که با ترکیب خمیر بازی ساخت باید مورد توجه و تشویق شما قرار بگیرد. فراموش نکنید که کودک شما نهایت 6 سال سن دارد.
• تشویق و تقویت مثبت: تاثیر تشویق و حال خوب را فراموش نکنید؛ این کار مانند معجزه است. اگر فرزند شما تنها یک ساعت برای انجام بازی مهارت دست‌ ورزی از خود علاقه نشان داد، همان را هم بزرگ کنید و او را تشویق کنید. به مرور زمان این یک ساعت افزایش زیادی پیدا خواهد کرد.
• استفاده از مواد و ابزارهای متنوع: در نهایت امتحان بازی‌ها و اساب بازی‌های جدید انگیزه خوبی برای کودکان است. درنتیجه هر چند وقت یکبار با جستجو در اینترنت بازی‌های جدید را امتحان کنید.

نتیجه‌گیری

بازی‌های دست‌ورزی نقش اساسی در رشد همه‌جانبه کودکان دارند. تمرینات مهارت ‌های دستی معمولا نیازمند دقت و توجه زیادی هستند؛ در نتیجه به مرور زمان این بعد شناختی کودک را تقویت خواهند کرد. بازی‌هایی مانند حل پازل و یا ساخت خانه با لگو همزمان به تفکر خلاق و مهارت حل مسئله نیاز دارد. 

در نهایت شنیدن تجربه مادران و مربیان موفق در این زمینه به ما نشان می‌دهد زیر نظر داشتن رشد حرکتی و فعالیت ‌های حرکتی ظریف چقدر اهمیت دارد. این بازی‌ها در آینده زیر بنا و پایه‌ی حرکاتی می‌شوند که کودک باید به طور روتین، مستقلانه انجام دهد. درنتیجه اگر شما هم در این زمینه تجربه خاصی دارید، حتما با ما به اشتراک بگذارید.

مهارت دست ‌ورزی یکی از مهارت‌های کلیدی در کودکان است که از 2 ماهگی آغاز می‌شود و باید تا 7 سالگی حمایت و تقویت شود. این مهارت به توانایی کنترل حرکات دست و عضلات کوچک انگشتان دلالت دارد. 

مهارت دست ورزی نه تنها برای فعالیت‌های جسمی کودک در طول روز مانند برداشتن اسباب بازی و یا بستن بند کفش اهمیت دارد، بلکه تا حد زیادی در رشد شناختی کودک و ایجاد مسیرهای عصبی جدید هم موثر واقع می‌شود. در ادامه مقاله قصد داریم بازی‌های ساده اما طلایی برای تقویت این مهارت را همراه یکدیگر بررسی کنیم.

مهارت دست ورزی چیست؟

مهارت دست ‌ورزی در یک توضیح ساده، هماهنگی و مهارت‌های حرکتی ظریف عضلات دست برای انجام دادن کارها است. البته این هماهنگی تنها به دستان ختم نمی‌شود و چشم‌ها را هم درگیر می‌کند.

اما واقعا مهارت دست ‌ورزی چیست؟ چرا در دنیای امروز انقدر این مهارت اهمیت پیدا کرده است؟ هر چقدر که کودک تسلط بیشتری بر روی هماهنگی عضلات و ماهیچه‌ها با دستورات صادر شده از مغز داشته باشد، گفته می‌شود که این مهارت بیشتر تقویت شده است. درنتیجه بالا بودن مهارت دست ورزی نشان از مغزی پویا و عضلاتی هماهنگ دارد.

مهارت دست ‌ورزی کودکان از همان زمان نوزادی آغاز می‌شود و به مرور زمان با انجام فعالیت‌های مختلف مانند قیچی زدن، برداشتن اسباب بازی، له کردن مواد جامد و نقاشی کردن توسعه و رشد می‌یابد. 

۱۰ تکنیک موثر برای تقویت مهارت دست ‌ورزی در کودکان

همانطور که پیشتر اشاره کردیم، این مهارت‌ها باید در محیطی امن تقویت شوند تا کودک نهایت رشد فیزیکی، شناختی و البته اجتماعی را تجربه کند. به همین خاطر بر اساس بروزترین مقالات مرتبط با تقویت انواع مهارت‌های دست ورزی تعدادی تکنیک موثر را آماده کرده‌ایم.

بازی با خمیر بازی و گل

فشار دادن، رول کردن و یا شکل‌های ظریف ایجاد کردن بر روی خمیر و گل تا حد زیادی نیازمند تمرکز و توجه کودک است. به همین سبب کودک مجبور می‌شود بین آنچه مغز برای طرح دادن به خمیر صادر می‌کند را به درستی اجرا کند تا طرح دلخواه را بدست بیاورد. در نتیجه عضلات دست او تقویت خواهد شد. همچنین معمولا در مهد کودک مربی تنها یک توضیح کلی از طرح نهایی می‌دهد و کودکان با خلاقیت خود رنگ‌ها را ترکیب و خمیر را شکل می‌دهند. در نتیجه با یک تیر چند هدف زده می‌شود.

کار با قیچی‌های مخصوص کودک

برش دادن به به کاغذ با قیچی‌های ایمن کودکان، نیازمند دقت و کنترل زیاد روی عضلات دست و انگشتان است. البته هیچ گونه فشاری روی کودک نباید اعمال شود و اجازه دهید به مرور زمان و با تمرین مهارت دست ‌ورزی قیچی، هماهنگی چشم و دستان او تقویت شود.

نخ‌کردن مهره‌ها و ساخت دستبند

کارهایی که نیازمند لحظه‌ای درنگ و توجه هستند، در افزایش دامنه تمرکز کودک به طرز باورنکردنی تاثیرگذارند. به همین خاطر کودکان را به ساخت دستبندهای رنگی از طریق عبور دادن مهره‌ها از نخ، تشویق کنید. فرزندان شما یادمی‌گیرند برای کامل کردن دستبند، باید انگشتان دست خود را در جهت خاصی حرکت دهند.

پازل‌ها و لگوها

چیدن پازل نوعی مهارت دست ‌ورزی برای پیش ‌دبستانی شناخته می‌شود که در سنین بالاتر تمرین بسیار خوبی برای تقویت مهارت دست ‌ورزی است. 

برداشتن قطعات ریز و جابجا کردن آن‌ها نیازمند حرکات ظریف دست‌ها و انگشتان است که با تمرین به عنوان ابزار دست ورزی شناخته می‌شود. همانطور که پیشتر اشاره کردیم، مهارت دست ‌ورزی تنها باعث رشد فیزیکی کودک می‌شود، بلکه بر روی مهارت‌های شناختی او هم تاثیر دارد. زمانی که شکل پازل و لگو طبق نمونه کامل نمی‌شود، کودکان با مهارت حل مسئله و پیدا کردن ایراد کار مواجه می‌شوند.

نقاشی با انگشتان و ابزارهای مختلف

برداشتن مداد رنگی و یا قلم نقاشی و آبرنگ به کودکان یاد می‌دهد که برای کشیدن طرح دلخواه باید ظرافت و دقت در حرکت عضلات داشته باشند. اگر متوجه خستگی سریع فرزند در هنگام نقاشی و کارهای مشابه شده‌اید، شاید بد نباشد که کارگاه‌های تقویت مهارت‌های حرکتی را برای فرزندان خود امتحان کنید.

بازی با گیره‌های لباس و گیره‌های کاغذ

باز کردن گیره و قراردادن آن در جای درست نیازمند انرژی و قدرت است. بازی‌هایی که نیازمند برداشتن وسایل از روی زمین و حمل کردن آن تا مقصد مشخص هستند، بسیار برای تقویت مهارت دست ‌ورزی در کودکان موثر هستند.

شن‌بازی و بازی با اسفنج

همانطور که می‌دانید، اولین مواجهه کودکان با دنیای اطراف از طریق دیدن صورت می‌‌گیرد. اما کشف این دنیا با لمس کردن اشیا ادامه پیدا می‌کند. بازی با اسفنج و شن که یکی از ابزارهای مهارت دست ‌ورزی محسوب می‌شود، حس لامسه کودکان را تحریک می‌کند. درنتیجه کودک با لمس شن و اسفنج به درک درستی از انعطاف و وزن اجسام می‌رسد.

بازی‌های پیچاندنی و کوبه‌ها

بازی‌هایی که با چرخاندن پیچ و یا مهره‌های بزرگ سروکار دارند، هماهنگی دو دست کودک را بسیار افزایش می‌دهند. در بازی‌های کوبه‌ای که کودک باید هماهنگ با دو دست خود موسیقی را تولید کند، حرکت درست و به موقع انگشتان را یادمی‌گیرد.

فعالیت‌های روزمره مانند بستن دکمه و زیپ

شاید به نظر ساده و حتی غیر قابل باور بنظر برسد، اما با تشویق کودکان به انجام کارهای روزمره و شخصی مانند بستن زیپ و دکمه، قدم بزرگی برای مهارت دست ‌ورزی در کودکان برداشته‌اید. با انجام این کار حس استقلال کودک هم رشد خوبی پیدا می‌کند.

استفاده از ابزارهای ساخت و ساز

بازی با اسباب بازی‌هایی که به تقویت عضلات دست و انگشتان کمک می‌کنند، تاثیر شگفت انگیزی در رشد حرکتی و شناختی کودکان دارند. کودکان با تغییر جایگاه قطعات شکل‌های جدیدی خلق می‌کنند و از دیدن خلاقیت خود لذت می‌برند. 

حرکت تیله در مسیر

یکی دیگر از بازی‌ های تقویت مهارت‌ های دستی، بازی با تیله و توپ است. روی یک صفحه راه مارپیچی رسم کنید، (درجه سختی راه با توجه به سن کودک) و از کودک بخواهید تیله را بدون افتادن در طول مسیر حرکت بدهد.

خالی کردن آب یک ظرف با استفاده از سرنگ

از کودک بخواهید یک مایه رنگی و یا آب را از ظرفی به ظرف دیگر با استفاده از سرنگ یا درب بطری انجام دهد. این کار به سرعت عمل و قدرت دستان او کمک خواهد کرد.

نکات مهم در اجرای تمرینات دست‌ورزی

همانطور که در طول آشنایی با بازی‌ها اشاره کردیم، برخی از تمرینات نیازمند قدرت بیشتری هستند و لازم است در انتخاب‌ آن‌ها شرایط فیزیکی، سن و البته رشد شناختی کودک را در نظر بگیریم. در نتیجه در ادامه نکات مهمی داریم که بهتر است توسط مربیان و مادران مورد توجه قرار بگیرند:

• انتخاب فعالیت‌های متناسب با سن کودک: معمولا کودکان حوصله زیادی برای تمرین و تکرار یک فعالیت از خود نشان نمی‌دهند. به همین خاطر از انتخاب بازی‌هایی که خارج از توان فیزیکی و شناختی کودک هستند، خودداری کنید.
• ایجاد محیطی امن و بدون فشار: کودک باید در محیطی آرام و بدون فشار فعالیت کند تا بتواند با آرامش مهارت‌های خود را توسعه دهد. در این شرایط است که مهارت‌های اجتماعی و عاطفی او شکل می‌گیرند و ارتباطات آینده برای او راحت‌تر خواهد شد.
• تشویق و تقویت مثبت: یکی دیگر از نکاتی که در مهارت دست ‌ورزی پیش دبستانی و سنین پایین‌تر باید رعایت شود، ایجاد حس مثبت ار فعالیت‌ های دستی کودکان می‌باشد.
• استفاده از ابزارهای متنوع: تنوع در ابزارها و فعالیت‌ها باعث می‌شود کودک با اشتیاق بیشتری در تمرینات شرکت کند و مهارت‌های مختلفی را بیاموزد. کار یکسان کودک را خسته و بی‌حوصله می‌کند. همچنین معمولا هر تمرین روی یک بعد رشد کودک تاثیر می‌گذارد. برخی تمرینات تمرکز و توجه کودک را هدف می‌گیرند و برخی بیشتر روی افزایش قدرت انگشتان و هماهنگی چشم و دست تمرکز دارند.

نتیجه‌گیری

فعالیت‌هایی که در راستای بهبود مهارت دست ‌ورزی اجرا می‌شوند، در رشد فیزیکی و شناختی کودکان بسیار موثر هستند. اگر مربیان و والدین بتوانند محیطی امن و بدون تنش برای کودکان بین 2 الی 7 سال ایجاد کنند و آن‌ها را با انجام فعالیت‌های نام برده شده درگیر کنند، شاهد رشد اجتماعی و عاطفی کودک خود خواهند بود.

نکته مثبت این فعالیت‌ها در این است که تجربه‌های خاص و البته هیجان انگیز برای کودکان عزیزمان می‌سازند و این تداعی حس مثبت با مفاهیمی مانند خلاقیت و حل مسئله، رشد بی‌نظیری رقم خواهد زد. شما هم اگر تجربه مشابه و نزدیک به صحبت‌های ما در این مقاله دارید، حتما در بخش نظرات با دیگر مادران به اشتراک بگذارید تا حلقه تربیتی فرزندان هر روز قوی‌تر و البته علمی‌تر بزرگ شود.

اختلال خواندن که با نام دیسلکسیا نیز شناخته می‌شود، یکی از چالش‌های یادگیری در کودکان است که در سال‌های اخیر بین کودکان ایرانی رواج پیدا کرده است. این اختلال کودک را از کسب برخی مهات‌های بنیادین مانند خواندن و حتی نوشتن محروم می‌کند؛ در نتیجه به مرور زمان کودک به لحاظ اعتماد بنفس و روابط اجتماعی منزوی می‌شود.

تشخیص زودهنگام و اقدام به درمان به موقع، از این آسیب‌ها جلوگیری می‌کند و کودک را در یادگیری مفاهیم جلو می‌اندازد. والدین و معلمان، به عنوان نزدیک‌ترین افراد به کودک، نقش مهمی در شناسایی علائم اولیه دارند. در این مقاله درباره این علائم مفصل صحبت خواهیم کرد.

اختلال خواندن (دیسلکسیا) چیست؟

برای درک بهتر علائم اختلال خواندن، بهتر است یکبار برای همیشه مفهوم این اختلال را یاد بگیرید. در یک توضیح جامع، دیسلکسیا یک اختلال عصبی-رشدی است. این اختلال بخشی از مغز را که مرتبط با درک آواها، فهم معنی یک کلمه واحد و ارتباط حروف با هم است را تحث تاثیر قرار می‌دهد. کودکان مبتلا به این اختلال مشکلات هوشی ندارند و بعضا بسیار باهوش هستند. افراد بزرگسال مبتلا به این اختلال هم ممکن است در نوشتن و حتی تلفظ برخی کلمات نیز دچار سردرگمی شود.

از آنجایی که این اختلال بین 5 الی 10 درصد بین کودکان ایرانی رواج پیدا کرده است، روزبه‌روز اهمیت افزایش آگاهی والدین و مربیان بیشتر می‌شود. این بیماری ممکن است رویکرد مشابهی با برخی از بیماری‌ها مانند کم هوشی و یا دیر خوانی داشته باشد، اما بیماری کاملا متفاوتی نسبت به آن‌ها شناخته می‌شود.

اختلال خواندن به بخشی از پردازش مغزی مرتبط می‌شود که وظیفه درک مفاهیم خواندنی را بر عهده دارد. این در حالی است که دیر خوانی عادی به علت مشکلات محیطی و عدم آموزش صحیح ایجاد می‌شود. بسیار مهم است که اختلال خواندن و نوشتن در کودکان دبستانی، با کم هوشی اشتباه گرفته نشود. این دانش آموزان گاها ضریب هوشی بسیار بالایی دارند.

علائم اختلال خواندن در سنین مختلف

همانطور که اشاره کردیم، اختلال خواندن معمولا در جایی خود را بروز می‌دهد که کودکان به طور جدی وارد فرآیند آموزش می‌شوند. این موقعیت از زمان پیش دبستانی آغاز و تا 8 الی 9 سالگی کاملا مشخص می‌شود. علائمی که در ادامه نام می‌بریم، معمولا با تمرین بهبود نمی‌یابند، بلکه نیازمند مداخلات تخصصی هستند.

علائم اختلال خواندن پیش دبستانی

• ناتوانی در شناخت قافیه‌ها
• سختی در یادگیری کلمات جدید
• بیان نادرست شعرها یا داستان‌ها

علائم اختلال خواندن دبستان کلاس اول تا سوم

• کندخوانی و توقف زیاد هنگام خواندن
• گم کردن خط در متن
• جابجایی حروف یا ترتیب کلمات؛ مانند «سبی» به‌جای «سیب»
• تکرار خطاهای مشابه هنگام خواندن متون فارسی
• مشکل در یادگیری کلمات با هجی غیر معمول
• مشکل در درک مطلب
• مشکل در یادگیری زبان جدید

انواع علائم اختلال خواندن

دسته بندی از نشانه‌های نارساخوانی تنها محدود به مواردی که در بالا به آن‌ها اشاره کردیم نمی‌شوند. متخصصان در یک دسته‌بندی دیگر این علائم را در گروه رفتاری، زبانی و عاطفی قرار می‌دهند. این علائم اغلب با هم بروز می‌کنند و می‌توانند بر روابط اجتماعی و انگیزه کودک تاثیر بگذارند. به همین علت هرچقدر هم بر روی حمایت عاطفی و آگاهانه والدین و مربیان تاکید کنیم، نمی‌توانیم عمق اهمیت حضور موثر ایشان را نشان دهیم.

علائم رفتاری

• پرهیز کودک از خواندن با صدای بلند
• بی‌میلی نسبت به تکالیف مدرسه
• گم کردن خطوط یا سر خط در کتاب
• عدم حفظ توجه به فعالیت‌های خواندنی
• مشکل در هماهنگی حرکات مرتبط با خواندن و نوشتن

علائم زبانی

• ناتوانی در درک واج‌ها (صداهای تشکیل‌دهنده کلمات)
• دشواری در هجی‌کردن و ترکیب حروف
• اشتباه مداوم در تلفظ برخی کلمات
• مشکل در تمیز دادن حروف مشابه

علائم عاطفی

• اضطراب یا خجالت هنگام خواندن در کلاس
• افت شدید اعتماد به نفس
• انزوا یا بی‌علاقگی نسبت به درس‌ها

تفاوت دیسلکسیا با چالش‌های یادگیری عادی

برخی از بیماری‌ها هستند که نتایج یکسان زبانی و عاطفی با دیسلکسیا برای کودک ایجاد می‌کنند. اما درک تفاوت این بیماری‌ها برای تشخیص افتراقی پزشک و گزارش صحیح علائم به متخصص اهمیت زیادی دارد.

تفاوت دیسلکسیا با دیرخوانی عادی

برخی از کودکان ممکن است تنها دیرآموز باشند یا تحت تاثیر عوامل محیطی قرار گرفته باشند. اختلال یادگیری هیچ ارتباطی با مشکلات حسی و جسمی کودک ندارد. این اختلال از تفاوت‌های فردی در پردازش زبان بوجود می‌آید. در حالی که در چالش‌های یادگیری کودکان دبستانی عمده مشکلات مرتبط با نحوه تدریس، مشکلات حسی کودک و یا مشکل در سازماندهی افکار باشد.

تفاوت دیسلکسیا با بیش فعالی

برخی اوقات افراد علائم اختلال خواندن را با بیماری‌های مختلف مانند بیش فعالی یا همان ADHD اشتباه می‌گیرند. این مسئله باعث می‌شود روش درمانی نامناسبی برای این کودکان در پیش گرفته شود و ریسک دیرکرد بهبودی را افزایش می‌دهد. در بیش فعالی مشکل کودکان در توجه و تمرکز است. این کودکان هیچ چالش در رمزگشایی کلمات و یا ارتباط آوایی حروف با یکدیگر تجربه نمی‌کنند.

از طرفی در هر دو اختلال کودکان دارای دامنه هوشی نرمال یا بالاتر هستند و نکته قابل توجه که ماجرا تشخیص را ساده‌تر می‌کند این است که خطاهای تکرار شونده در خواندن زمانی که کودک دچار ADHD باشد، دیده نمی‌شود؛ در حالی که ماجرا در دیسلکسیا کاملا برعکس است.

تفاوت دیسلکسیا با مشکلات بینایی 

همانطور که اشاره کردیم، دیسلکسیا یکی از مشکلات عصبی رشدی است و ارتباطی با اوضاع جسمانی کودک ندارد. اگر کودک دچار بینایی کم باشد و از عینک استفاده کند، احتمالا پس از یک مدت کوتاه علائم اختلال خواندن در کلاس اول برای ایشان رفع شود و شروع به یادگیری کند.

در حالی که اگر فردی دچار دیسلکسیا باشد، دچار خطاهای تکرارشونده در خواندن می‌شود و این خطاها با تمرینات عادی هم رو به بهبود نخواهند رفت. ویژگی کودکان دارای اختلال خواندن این است که در رمزگشایی و ارتباط بین حروف مشکل دارند.

علائم خاص دیسلکسیا در زبان فارسی

زبان فارسی ویژگی‌هایی دارد که می‌تواند باعث بروز علائم خاص‌تری در کودکان دارای اختلال خواندن شود. در این موارد معمولا کودک از برقراری ارتباط معنادار بین حروف و یا آوا و شکل ظاهری کلمه بازمی‌ماند و دچار بی اعتماد بنفسی می‌شود:

1. اشتباه بین حروف مشابه: مانند جابجایی ب، پ، ت، ن، یا د، ر، ز و شکل ظاهری کلمات در زبان فارسی باعث اشتباه گرفتن صداها و کلمات می‌شود.
2. سختی در درک کلمات استثنا: مانند تفاوت بین «خا» و «خوا». این شباهات حروف املای کلمات را بسیار سخت می‌کند و باعث اختلال خواندن در سنین پایه می‌شود.
3. جابجایی ترتیب حروف در کلمات پیچیده: مانند «کتابخانه» که به شکل «کتابه‌خانه» به اشتباه نوشته می‌شود.

چگونه والدین می‌توانند علائم را شناسایی کنند؟

نقش والدین در شناسایی علائم حیاتی است. پیشنهاد می‌شود والدین موارد چک لیست دهگانه زیر را مد نظر داشته باشند:

• کندی در خواندن کلمات جدید ناآشنا
• مشکل در حفظ کردن شعرهای ساده مهدکودک
• تاخیر در به حرف آمدن
• عدم تشخیص فضاهای هندسی و ضعف حافظه دیداری
• اشتباه مکرر در تلفظ
• اشتباه در هجی کردن کلمات
• مشکل در توالی حروف و اعداد
• مشکل در فهم قافیه و ریتم
• اجتناب از خواندن با صدای بلند و بی‌میلی به کتاب
• مشکل در نامیدن رنگ‌ها یا اشیا

والدین اگر در خانه مشاهده کردند که کودک میلی به بازی‌های زبانی ندارد و یا داستان‌خوانی برای ایشان مشکل است، حتما باید این نشانه‌ها را جدی بگیرند و در اولین فرصت به متخصص مراجعه کنند.

همچنین تاثیر گفتگوی مستقیم را از خاطر نبرید. کودکان اگر شما را صبور و همدل ببینند، حتما مشکلات خود را در هر زمینه‌ای خصوصا یادگیری، بیان می‌کنند. فقط به هیچ عنوان آن‌ها را سرکوب و ناراحت نکنید.

نقش معلمان در شناسایی اختلال خواندن

معلمانی که با کودکان ابتدایی کار می‌کنند، با ویژگی کودکان دارای اختلال خواندن آشنا هستند و علائم این اختلال را به خوبی می‌شناسند. از آنجایی که مدرسه اولین محل تحصیل و شروع یادگیری جدی کودکان است، تشخیص اولیه اختلال یادگیری خواندن معمولا در همین موقع اتفاق می‌افتد.

اشتباهات مکرر در خواندن بلند، عدم هماهنگی بین گفتار و نوشتار و کند خوانی یا توقف زیاد هنگام خواندن برخی از علائمی هستند که توسط معلمان به خوبی درک می‌شوند و باید در زمان مناسب به والدین گزارش داده شوند. 

آزمون‌های پایه‌ای خواندن، بررسی واج‌آگاهی، بازی‌های زبانی و تمرین‌های تشخیص صداها یکی دیگر از ابزارهای معلم‌ها برای تشخیص علائم اختلال خواندن هستند.

چه زمانی باید به متخصص مراجعه کرد؟

اگر والدین و معلمان علائمی پایدار و شدید مشاهده کنند، مراجعه به متخصص ضروری است. نشانه‌های هشدار شامل:

• سطح مهارت خواندن پایین‌تر از سن کودک
• مشکل در یادگیری حروف الفبا حتی با صرف زمان زیاد
• احساس شکست یا شرمندگی مکرر کودک
• مشکل در به خاطر سپردن اسم اشیاء

اگر این علائم در کودک خود مشاهده کردید، حتما به گفتاردرمانگر، کاردرمانگر شناختی و یا روان‌شناس کودک و نوجوان حرفه‌ای و با تجربه مراجعه کنید. مراجعه زودهنگام فرآیند درمان را تا حد زیادی جلو می‌انداز و به بهبود افراد کمک می‌کند.

در هر سطح از اختلال و با بالا و پایین شدن شدت علائمی که پیشتر اشاره کردیم، روش‌های تشخیص بیماری متفاوت خواهد شد. گاهی متخصصان از تست‌های روان‌سنجی و شناختی برای تشخیص وجود بیماری استفاده می‌کنند. در این تست‌ها مشکلات شناختی و عصبی رشدی کودک بررسی خواهد شد. آزمون سیاهه خوانی هم تقریبا عملکرد مشابهی دارد توانایی کودک در تلفظ، درک صحیح و به ترتیب حروف کنار هم را نشان می‌دهد.

در نهایت برای اطمینان از عمق بیماری و شدت آن از تصویربرداری مغزی مانند نقشه مغزی لورتا در مراکز تخصصی استفاده می‌شود تا نحوه فعالیت امواج مغزی کودک درک شود. در صورتی که این امواج خارج از الگوی مورد نظر حرکت کنند، با استفاده از برخی بازی‌های رایانه‌ای برای تصحیح آن‌ها استفاده می‌شود.

سوالات متداول

1. آیا کندخوانی همیشه نشانه دیسلکسیا است؟ خیر. کندخوانی گاهی به علل آموزش ضعیف و شرایط محیطی نامناسب است.
2. چگونه می‌توان دیسلکسیا را از مشکلات بینایی تشخیص داد؟ در دیسلکسیا اختلال در آگاهی واجی و عدم توانایی برای رمزگشایی کلمات وجود دارد در حالی که در مشکلات بینایی ایرادی در در فرآیند پردازش اطلاعات وجود ندارد وتنها نقاط ضعف جسمی باید درمان شوند.
3. آیا دیسلکسیا در پسران شایع‌تر است؟ تحقیقات علمی دقیق این مسئله را نشان نمی‌دهد، اما معمولا گزارش این اختلال در پسران بیشتر است.
4. آیا دیسلکسیا با افزایش سن از نظر می‌رود؟ خیر. اما علائم آن با آموزش صحیح و مدیریت کنترل می‌شود.

نتیجه گیری

علائم اختلال خواندن نباید نادیده گرفته شود، زیرا این اختلال تنها مرتبط با تحصیل نیست و آینده عاطفی و اجتماعی کودک را تحت تاثیر قرار می‌دهد. آنچه که امروز ثابت شده است این است که هرچقدر درمان و پروسه انجام تمرینات زودتر شروع شود و علائم سریع‌تر مورد توجه قرار بگیرند، احتمال کنترل اختلال بیشتر می‌شود.

به همین دلیل پیشنهاد می‌کنیم اگر حتی چند نشانه کوچک هم در فرزند خود می‌بینید، حتما با متخصصان مشورت کنید و برای افزایش آگاهی، مقالات مرتبط با اختلال خواندن و علائم آن را مطالعه کنید.

اختلال یادگیری خاص یک چالش عصبی-رشدی است که بر توانایی‌های تحصیلی کودکان تاثیر می‌گذارد. این اختلال می‌تواند در خواندن، نوشتن، ریاضیات یا ترکیبی از این مهارت‌ها بروز کند و منجر به افت عملکرد تحصیلی و کاهش اعتماد به نفس در کودکان با اختلال یادگیری خاص شود. تشخیص زودهنگام این اختلال برای والدین از اهمیت بسزایی برخوردار است، زیرا مداخلات آموزشی و حمایتی به موقع می‌تواند به این کودکان کمک کند تا بر چالش‌های خود غلبه کرده و به پتانسیل کامل خود دست یابند. والدین با آگاهی از نشانه‌های اختلال یادگیری ویژه می‌توانند به سرعت به دنبال ارزیابی تخصصی و دریافت راهنمایی‌های لازم باشند.

هدف این مقاله، ارائه راهنمایی به والدین برای شناخت و حمایت از کودکانی است که با اختلال یادگیری خاص دست و پنجه نرم می‌کنند.

اختلال یادگیری خاص چیست؟

اختلال یادگیری خاص چیست؟ اختلال یادگیری خاص، بر اساس DSM-5، یک اختلال عصبی-رشدی تعریف می‌شود که در آن فرد در کسب و استفاده از مهارت‌های تحصیلی مانند خواندن، نوشتن یا ریاضیات، به طور قابل توجهی پایین‌تر از حد انتظار برای سن، تحصیلات و هوش خود عمل می‌کند. این اختلال با مشکلات یادگیری عمومی یا ناتوانی ذهنی تفاوت دارد؛ زیرا در اختلال یادگیری خاص، هوش فرد در محدوده نرمال یا بالاتر قرار دارد.

این اختلال به دلیل تفاوت در نحوه پردازش اطلاعات در مغز رخ می‌دهد و ارتباطی با سطح هوش ندارد. نشانه‌های اختلال یادگیری خاص می‌تواند شامل مشکل در خواندن (دیسلکسی)، نوشتن (دیسگرافی) یا ریاضیات (دیسکلکولیا) باشد. مهم است که تشخیص اختلال یادگیری خاص به موقع انجام شود. انواع اختلال یادگیری خاص بر اساس مهارت‌های درگیر، متفاوت است. تفاوت اختلال یادگیری خاص با بیش‌فعالی نیز در علت‌شناسی و تمرکز اختلال است. تاثیرات بلندمدت این اختلال بر عملکرد تحصیلی می‌تواند شامل کاهش اعتماد به نفس، اضطراب و افسردگی باشد، اما با مداخلات مناسب، این تاثیرات کاهش خواهد یافت.

نشانه‌های اختلال یادگیری خاص در کودکان

اختلال یادگیری خاص، معضلی است که در کودکان، خود را به اشکال گوناگون نمایان می‌سازد. در دوران پیش‌دبستانی، نشانه‌ها ممکن است به صورت تاخیر در گفتار یا مشکل در تشخیص حروف و اعداد بروز کند. در دبستان، مشکلات در خواندن (کندخوانی، اشتباه در تلفظ و ضعف در درک مطلب)، نوشتن (دست‌خط بد، اشتباهات املایی و مشکل در سازمان‌دهی افکار) و ریاضی (دشواری در درک اعداد، حل مسئله و حفظ جدول ضرب) آشکارتر می‌شوند. در دوره راهنمایی نیز، این مشکلات ادامه یافته و خود را در قالب افت تحصیلی و ناتوانی در انجام تکالیف پیچیده‌تر نشان می‌دهند.

نشانه‌های عاطفی و رفتاری از جمله کاهش اعتماد به نفس و اجتناب از تکالیف نیز از تبعات این اختلال است. مهم است به این نکته توجه شود که تفاوت اختلال یادگیری خاص و عقب‌ماندگی ذهنی در این است که کودکان مبتلا به اختلال یادگیری، هوش نرمال یا بالاتری دارند اما در یک یا چند زمینه خاص، با مشکل مواجه هستند.

انواع اختلال یادگیری خاص

سه نوع اصلی از ناتوانی یادگیری خاص وجود دارد که عبارت‌اند از نارساخوانی، نارسانویسی و نارسایی محاسباتی.

نارساخوانی (Dyslexia) به مشکلات یادگیری خاص در خواندن و تشخیص کلمات گفته می‌شود. کودکان مبتلا به نارساخوانی ممکن است در تشخیص صداها، رمزگشایی لغات و درک مطلب با مشکل مواجه شوند. نارسانویسی (Dysgraphia) اختلالی است که با دشواری در نوشتن، املا و سازماندهی متن خود را نشان می‌دهد. Specific learning disorder می‌تواند به صورت ضعف در دست‌خط، مشکلات در بیان افکار به صورت کتبی و اشتباهات املایی بروز کند. نارسایی محاسباتی (Dyscalculia) یا نارسایی در یادگیری ریاضی یا خواندن، چالش‌هایی را در درک مفاهیم ریاضی و انجام محاسبات به همراه دارد. کودکان مبتلا به این اختلال ممکن است در درک اعداد، مفاهیم اندازه گیری و حل مسائل ریاضی با مشکل مواجه شوند.

هر یک از این انواع اختلال یادگیری خاص، تاثیرات متفاوتی بر زندگی روزمره کودک دارد. نارساخوانی می‌تواند اعتماد به نفس کودک را در مدرسه و اجتماع کاهش دهد، نارسانویسی بر انجام تکالیف و ارتباطات کتبی تاثیر گذاشته و نارسایی محاسباتی نیز می‌تواند در زندگی روزمره و تصمیم گیری‌های مالی مشکلاتی ایجاد کند.

تفاوت اختلال یادگیری خاص با سایر اختلالات

اختلال یادگیری خاص با سایر اختلالات، تفاوت‌های اساسی دارد که تشخیص افتراقی را ضروری می‌سازد. این اختلال، برخلاف بیش‌فعالی (ADHD)، ریشه در مشکلات پردازش اطلاعات دارد، نه نقص توجه و تکانشگری. در مقابل عقب‌ماندگی ذهنی که با محدودیت‌های کلی شناختی همراه است، فرد مبتلا به اختلال یادگیری خاص از هوش طبیعی برخوردار خواهد بود. همچنین، فقدان نشانه‌های عصبی یا حسی، آن را از اوتیسم و مشکلات حسی متمایز می‌کند.

تشخیص افتراقی اهمیت بسزایی دارد. برای مثال، اختلال خاص در خواندن (Dyslexia) نیازمند مداخلات متفاوتی نسبت به اختلالات تمرکز است. به همین ترتیب، راهبردهای آموزشی برای اختلال خاص در نوشتن (Dysgraphia) با روش‌های مورد استفاده برای درمان مشکلات حسی تفاوت دارند. تشخیص صحیح اختلال خاص در ریاضی (Dyscalculia)، امکان ارائه حمایت‌های هدفمند و متناسب با نیازهای فردی را فراهم می‌سازد. این تشخیص، کلید توانمندسازی افراد مبتلا به اختلال یادگیری خاص برای دستیابی به پتانسیل کامل خود است.

چگونه اختلال یادگیری خاص تشخیص داده می‌شود؟

تشخیص اختلال یادگیری خاص فرآیندی که نیازمند ارزیابی دقیق توسط متخصصین، اعم از روانشناسان و روانپزشکان اطفال، خواهد بود. اهمیت ارزیابی تخصصی در این است که متخصصین قادرند با استفاده از روش‌های گوناگون، ابعاد مختلف مشکل را بررسی کنند. این روش‌ها شامل مشاهده رفتار دانش‌آموز، مصاحبه با والدین و معلمان و انجام تست‌های استاندارد مانند آزمون‌های پیشرفت تحصیلی است.

معلمان نیز در شناسایی اولیه مشکلات یادگیری نقش بسزایی دارند، چرا که آن‌ها شاهد عملکرد روزانه دانش‌آموز در محیط آموزشی هستند. با این حال، تشخیص قطعی اختلال یادگیری خاص محدودیت‌هایی دارد. از جمله این محدودیت‌ها می‌توان به فقدان شاخص‌های زیستی یا تست‌های عصبی مشخص برای تشخیص اختلال یادگیری خاص اشاره کرد. به علاوه، ناتوانی تحصیلی خاص باید از سایر علل مشکلات یادگیری متمایز شود. تشخیص زودهنگام اختلالات یادگیری تشخیص‌پذیر و مداخلات مناسب، تاثیر بسزایی در بهبود عملکرد تحصیلی و کیفیت زندگی افراد مبتلا دارد.

رویکردهای حمایتی و درمانی برای کودکان با اختلال یادگیری خاص

اختلال یادگیری خاص، چالشی مهم در دوران کودکی است که نیازمند رویکردهای حمایتی و درمانی جامع و هدفمند است.

•         هسته اصلی درمان، برنامه‌های آموزشی فردی (IEP) است که بر اساس نیازهای خاص هر کودک طراحی می‌شود. تکنیک‌های تدریس خاص، مانند رویکردهای چندحسی، نیز در این زمینه موثر هستند.
•         کاردرمانی و گفتاردرمانی می‌توانند در رفع مشکلات مرتبط با اختلال یادگیری خاص، مانند مشکلات حرکتی و زبانی، نقش مهمی ایفا کنند.
•         ایجاد محیطی حمایتی و تقویت اعتماد به نفس کودک، از جمله وظایف اصلی والدین است. همکاری نزدیک با معلمان و متخصصان، در پیشبرد اهداف درمانی بسیار حائز اهمیت است.
•         استفاده از اپلیکیشن‌ها و ابزارهای نوشتاری/خواندن می‌تواند به کودکان مبتلا به اختلال یادگیری خاص در غلبه بر مشکلات یادگیری کمک کند.
•         تشخیص و مداخله زودهنگام در اختلال یادگیری خاص، می‌تواند به طور چشمگیری از پیامدهای منفی، مانند افسردگی و ترک تحصیل، جلوگیری کند و کیفیت زندگی کودک را ارتقا بخشد.

نتیجه‌گیری: با حمایت درست، کودکان شما می‌درخشند

اهمیت شناخت و حمایت از کودکان مبتلا به اختلال یادگیری خاص غیرقابل انکار است. این کودکان با چالش‌هایی در فراگیری مهارت‌های تحصیلی مواجه هستند که نیاز به درک، صبر و ارائه راهکارهای آموزشی مناسب دارد. عدم توجه به این نیازها می‌تواند منجر به کاهش اعتماد به نفس، سرخوردگی و مشکلات تحصیلی بلندمدت شود.

والدین نقش کلیدی در شناسایی زودهنگام و حمایت از فرزندان خود دارند. مشاهده دقیق رفتارها، توجه به نشانه‌های اختلال یادگیری خاص و مشورت با متخصصان، گام‌های ضروری در این راستا هستند. اقدام زودهنگام و دریافت آموزش‌های تخصصی، فرصت شکوفایی استعدادهای این کودکان را فراهم می‌سازد. شما عزیزان می‌توانید برای دریافت راهکارهای عملی و دوره‌های آموزشی ویژه اختلال یادگیری خاص، از دوره‌های تخصصی سایت دکتر پلیز استفاده کنید.

سوالات متداول (FAQ) درباره اختلال یادگیری خاص

1. اختلال یادگیری خاص از چه سنی قابل تشخیص است؟

معمولاً اختلال یادگیری خاص در سنین مدرسه و با شروع آموزش رسمی قابل تشخیص است.

2. آیا کودکان با اختلال یادگیری خاص می توانند موفق شوند؟

بله، با تشخیص زودهنگام، حمایت مناسب و استفاده از راهکارهای آموزشی ویژه، کودکان مبتلا به اختلال یادگیری خاص می توانند در تحصیل و زندگی موفق شوند.

3. چگونه می توانم از فرزندم در خانه حمایت کنم؟

با ایجاد محیطی حمایتی، تشویق به مطالعه، همکاری با مدرسه و ارائه کمک های آموزشی مناسب می توانید از فرزند خود حمایت کنید.

4. آیا این اختلال در بزرگسالی ادامه می یابد؟

اختلال یادگیری خاص می تواند در بزرگسالی نیز ادامه یابد، اما با راهکارهای جبرانی و حمایت های لازم، افراد می توانند با آن مقابله کنند.

اختلال یادگیری کلاس اول به مشکلات و چالش‌هایی اشاره دارد که فرد را از تسلط به مهارت‌های پایه مانند نوشتن و خواندن باز می‌دارد. معمولا اولین زمانی که کودکان به صورت جدی با مهارت‌های زبانی، نوشتاری و حل مسائل ریاضی آشنا می‌شوند، کلاس اول است. به همین علت مشکلات مرتبط با اختلال یادگیری در سریع‌ترین زمان ممکن بروز پیدا می‌کنند.

اهمیت آگاهی و حمایت والدین و معلمان در این دوره بسیار زیاد است. همدلی و آگاهی آن‌ها از روش مدیریت و درمان اختلال یادگیری در کودکان کلاس اول در فرآیند بهبود و البته اعتماد بنفس کودکان بسیار اهمیت دارد. اگر مربیان از نشانه‌های این اختلال اطلاع نداشته باشند و یا با سایر بیماری‌ها مانند بیش فعالی یا کم هوشی آن را اشتباه بگیرند، در این شرایط تشخیص و شروع درمان عقب می‌افتد. توجه داشته باشید که هر چقدر شروع درمان سریع‌تر صورت بگیرد، احتمال جواب گرفتن بیشتر خواهد شد.

در نهایت باید گفت که مرز باریکی بین مشکلات رایج آغاز دوران مدرسه و اختلال یادگیری وجود دارد. مشکلات رایج این دوره ناشی از انطباق با محیط جدید مانند اضطراب از مدرسه یا ناتوانی در تمرکز است. در حالی که مشکلات یادگیری بر روی فرآیندهای مغز یعنی دریافت، پردازش و درک اطلاعات دلالت دارد. به همین علت در این مقاله به طور اختصاصی درباره اختلال یادگیری دوران دبستان  و کلاس اول صحبت خواهیم کرد.

اختلال یادگیری چیست؟ تعریف و ویژگی‌ها

اختلال یادگیری در کودکان کلاس اول به گروهی از اختلالات عصبی گفته می‌شود که در آن، فرد در یادگیری برخی از مهارت‌ها مانند خواندن، نوشتن یا ریاضی مشکل دارد.

بسیاری از اوقات در دوران دبستان کودکان تنها بر اساس چند فاکتور اصلی مانند نوشتن، خواندن و یا حل مسائل ریاضی مورد قضاوت قرار می‌گیرند و اگر ناتوان باشند، ممکن است با برچسب گذاری اشتباه عقب مانده ذهنی و یا کم هوش تلقی شوند.

در حالی که این دو چالش تفاوت‌های اساس با هم دارند. در عقب ماندگی ذهنی دانش آموز ضریب هوش عمومی و مهارت‌های سازگاری پایین‌تری نسبت به میانگین جامعه دارد. این در حالی است که در اختلال یادگیری معمولا کودکان هوش طبیعی و حای بالاتری نسبت به بقیه دارند، ولی در دریافت و پردازش اطلاعات مرتبط با یک مهارت خاص مانند خواندن و یا نوشتن ناتوان هستند.

انواع اصلی اختلال یادگیری در کودکان کلاس اول

اختلال یادگیری در کودکان کلاس اول بسته به مهارتی که کودک در پردازش آن مشکل دارد، به انواع مختلفی تقسیم می‌شود. این دسته‌بندی شامل:

• نارساخوانی (Dyslexia): نارساخوانی یک اختلال رایج در خواندن است. در این اختلال کودک از درک ارتباط بین حروف و آوای کلمات با شکل بصری آن مشکل دارند. معمولا برای کودکان با این اختلال تشخیص ترتیب حروف و اعداد، تشخیص آواها و معنی واحد یک کلمه دشوار خواهد بود.
• دیسکالکولیا (Dyscalculia): دیسکالکولیا اختلالی است که به کودک در یادگیری مفاهیم ریاضی و انجام محاسبات عددی آسیب می‌زند. نشانه‌های اختلال یادگیری در سال اول دبستان به راحتی این اختلال را نشان می‌دهند؛ زیرا در این دوره کودکان برای اولین بار باید بین اعداد ارتباط منطقی برقرار کنند و منطق مسائل ریاضی را متوجه شوند.
• دیسگرافیا (Dysgraphia): دیسگرافیا به مشکلات در نوشتن اشاره دارد. در این اختلال، ممکن است دانش آموز بسیار بد خط باشد و یا نتواند بین آنچه در مغزش می‌گذرد و آنچه بر روی کاغذ می‌نوید، ارتباط منطقی برقرار کند.
• دیسپراکسیا (Dyspraxia): دیسپراکسیا یا اختلال هماهنگی حرکتی بر توانایی کودک در انجام حرکات دقیق جسمی تاثیر می‌گذارد. در این اختلال حرکات درشت، ظریف و حتی هماهنگی عضلانی کودکان تحت الشعاع قرار می‌گیرد.
• مشکلات شنوایی و دیداری: اینکه مشکلات حسی را در این بخش بررسی کردیم به این علت است که می‌خواهیم با تاکید بیشتر به شما بگوییم که اختلالات یادگیری اختلالات عصبی رشدی هستند و ارتباطی با مشکلات حسی ندارند. پس تنها پیگیری جسمی و درمان مشکلات حسی برای کنترل این اختلال کافی نخواهد بود.

اختلال یادگیری غیرکلامی (Nonverbal Learning Disability – NVLD)

در این بخش باید با نوع دیگری از اختلال یادگیری در کودکان کلاس اول به صورت گسترده‌تر آشنا شوید. اگر کودکی به این اختلال مبتلا باشد، نشانه‌های غیرکلامی مانند زبان بدن یا سیگنال‌های اجتماعی برای او بی‌معنی می‌شود؛ در حالی که شاید هیچ مشکلی در خواندن، نوشتن و یا حتی حل مسائل ریاضی نداشته باشد.

معمولا تشخیص این اختلال برای پزشکان کمی سخت اتفاق می‌افتد زیرا دانش آموزان به قدری در سایر مهارت‌ها خوب و حرفه‌ای هستند که عدم توانایی آن‌ها در برقراری روابط اجتماعی، مهارت‌های حرکتی ضعیف و درک ایده‌ها کمتر به چشم می‌آید.

معمولا این اختلال یادگیری کلاس اول خود را به صورت مهارت ظریف دست خط ضعیف، درک کم از فضایی که در آن قرار دارند و برخورد با اشیاء، حل مسئله، سازماندهی، برنامه ریزی، بازیابی اطلاعات بصری، مشکلات توجه و تمرکز و در نهایت درک نشانه‌های اجتماعی خود را بروز می‌دهند.

نشانه‌های اختلال یادگیری در کودکان کلاس اول

کودکان مشکل‌دار در شروع یادگیری معمولا نشانه‌هایی دارند که اگر مربیان و والدین نسبت به آن‌ها آگاه باشند، تشخیص بیماری سریع‌تر صورت خواهد گرفت  و اعتماد بنفس کوتاه آسیب کمتری خواهد دید. برخی علائم خاص وجود دارد که می‌توانند زنگ خطر باشند، این علائم شامل:

علائم عمومی

• مشکل در یادگیری حروف الفبا، اعداد یا نام روزهای هفته
• دشواری در خواندن یا نوشتن کلمات ساده
• ناتوانی در دنبال‌کردن دستورالعمل‌های چند مرحله‌ای
• بازه توجه کوتاه و ناتوانی در تمرکز روی فعالیت‌های درسی

نشانه‌های خاص‌تر در کودکان کلاس اول

• جابه‌جایی یا وارونه‌نویسی حروف مثل ب به‌جای پ
• اشتباهات مکرر در خواندن یا نوشتن
• فراموش کردن اطلاعات ساده‌ای مثل نام معلم، ترتیب روزهای هفته یا رنگ‌ها
• ضعف در هماهنگی حرکتی مثل مشکل در گرفتن مداد، بستن بند کفش یا دکمه لباس

البته یک نکته مهم در بررسی این اختلال یادآور شویم. گاهی تمایز اختلال یادگیری با مشکلات عادی شروع مدرسه نادیده گرفته می‌شود. معمولا بسیاری از کودکان در ابتدایی و کلاس اول با مشکل تمرکز، جدایی از بازی‌ها و محیط خانه، چالش‌های انضباطی، یادگیری نحوه نوشتن و خواندن روبه‌رو هستند.

اگر این مشکلات با مرور زمان و تمرین رفع نشوند، در این صورت گفته می‌شود که احتمالا کودکان با مشکل اختلال یادگیری مواجه هستند.

علل اختلال یادگیری در کودکان کلاس اول

اختلال یادگیری معمولا نتیجه‌ی یک عامل خاص نیست، بلکه ترکیبی از عوامل ژنتیکی، زیستی، محیطی و روانی در بروز آن نقش دارند. تاکید پزشکان بر کشف علل مشکل در یادگیری خواندن و نوشتن در بدو مدرسه به خاطر این است که هر علت، نوع خاصی از فرآیند درمان را می‌طلبد. برخی از علل یادگیری شامل:

1. عوامل ژنتیکی یا ارثی: تحقیقات نشان می‌دهد اگر یکی از اعضای خانواده یعنی خواهر، برادر و یا مادر پدر به اختلال یادگیری مبتلا باشند، احتمال بروز آن در کودک نیز افزایش می‌یابد. ژن‌هایی که در دریافت و پردازش اطلاعات موثرند ممکن است از طریق وراثت منتقل شوند.
2. عوامل محیطی: یکی از مهم‌ترین عوامل اختلال در یادگیری کلاس اول، محیط آموزشی ضعیف و یا استرس خود کودکان در ورود به مدرسه است. نبود روش‌های تدریس مناسب یا کلاس‌هایی با تراکم بالا مانع از این می‌شوند که روش یادگیری کودک شناسایی شود.
3. عوامل دوران بارداری و نوزادی: برخی مشکلات هنگام بارداری یا تولد مانند زایمان زودرس، وزن پایین نوزاد، مواجهه با مواد سمی (مانند سیگار یا الکل) یا کمبود اکسیژن می‌توانند بر رشد مغز کودک تاثیر بگذارند و زمینه‌ساز اختلال یادگیری باشند.
4. عوامل روانی و عاطفی: معمولا شرایط ناپایدار عاطفی خانواده باعث تشدید این اختلال خواهد شد. شرایط خانوادگی ناپایدار، اضطراب، افسردگی یا تجربه‌های منفی مثل طلاق والدین برخی از تجربه‌های عاطفی هستند که باعث تشدید اختلال خواهند شد.

تمایز اختلال یادگیری از سایر مشکلات مشابه

گاهی اوقات اختلال یادگیری با مشکلات دیگری مثل بیش‌فعالی، اوتیسم یا حتی دیرآموزی اشتباه گرفته می‌شود. این مسئله باعث می‌سود درمان صحیح و اصولی دیرتر شروع شود و خب به تبع نتیجه‌گیری را کاهش خواهد داد.

اختلال یادگیری در مقابل بیش‌فعالی (ADHD)

بیش فعالی بر عدم تمرکز و سطح پایین توجه کودک اشاره دارد. متخصصان می‌گویند که کودکان دچار بیش فعالی دچار اختلال رشد عملکرد اجرایی هستند. ولی این اختلال به معنای آن نیست که مغز ایشان از درک و پردازش مفاهیم نوشتاری و یا خواندی ناتوان باشد. در اختلال یادگیری کودک نمی‌تواند مهارت‌های پایه مانند نوشتن  و یا حل مسائل ریاضی را فرابگیرد به این علت که مغز او در آن مهارت خاص قابلیت درک و برقراری ارتباط ندارد.

اما نکته مهم این است که تشخیص افتراقی این دو اختلال گاهی سخت می‌شود؛ زیرا نتایج و حتی کارکرد مریضی‌ها گاهی به صورت یکسان بروز پیدا می‌کنند. به طور مثال زمانی که کودک نمی‌تواند روی تکلیفی تمرکز کند، ممکن است همزمان از درک ارتباط معنادار کلمات و ساختار جملات عاجز باشد.

اختلال یادگیری در مقابل اوتیسم (ASD)

اوتیسم نوعی اختلال عصبی رشدی است که بر روی پردازش محرک‌ها و تعاملات اجتماعی تاثیر می‌گذارد. اوتیسم بیماری‌های اعصاب و روان شناخته می‌شود که بر روی نحوه تعامل کودک با دنیای بیرون تاثیر بدی می‌گذارد. معمولا کودکانی که دچار اختلال اوتیسم‌اند، از درک احساسات خود، دیگران و بیان آن‌ها ناتوان هستند. این در حالی است که در اختلال یادگیری معمولا کودکان ارتباط اجتماعی خوبی دارند و تنها در یک مهارت خاص دچار مشکل می‌باشند.

گاهی هم پیش می‌آید کودکانی که دچار اوتیسم هستند، دچار اختلال یادگیری باشند. در این شرایط تشخیص افتراقی پزشک بسیار اهمیت خواهد داشت. این کودکان معمولا دچار صرع، خود آسیبی، رفتارهای تکرار شونده و مشکل در برنامه ریزی رفتاری هستند.

کودک دیرآموز در مقابل کودک دارای اختلال یادگیری

همانطور که می‌دانید تفاوت کودک دیرآموز و کودک اختلال‌دار بسیار زیاد است. کودکان دیرآموز تمام مهارت‌های پایه را مثل همسالان خود یادمی‌گیرند اما این فرایند را بسیار دیرتر از سایر افراد طی می‌کنند. همچنین گاهی پیش می‌آید که سطح هوش کمتری نسبت به سایر افراد داشته باشند. کودکان دیرآموز در تمام زمینه‌ها این مشکل را دارند ولی در طول زمان تمام توانایی آن مهارت‌ها را پیدا خواهند کرد. این در حالی است که کودک دارای اختلال در یادگیری کلاس اول تنها در یک مهارت دچار ضعف است.

اما واقعا بهترین روش برای تشخیص اختلال یادگیری در کلاس اول چیست؟ بهترین راه مراجعه به متخصص روانشناس کودک و انجام تست‌های تشخیصی استاندارد است. شاید تشخیص اولیه با معلم و والدین باشد؛ اما باقی فرایند درمان باید زیر نظر متخصص صورت بگیرد.

اهمیت تشخیص زودهنگام اختلال یادگیری در کلاس اول

تشخیص زودهنگام اختلال یادگیری کلاس اول می‌تواند نقطه عطفی در مسیر زندگی تحصیلی و شخصیتی کودک باشد. این سن اولین زمانی است که کودکان همراه با سایر افراد در مسیر یادگیری قرار می‌گیرد و ممکن است در بخشی از مسیر خود را از بقیه عقب‌تر ببیند و حس کند تلاش‌های او بی‌نتیجه خواهد ماند.

در حالی که حمایت صحیح مربی و والدین و استفاده از روش‌های آموزشی متفاوت می‌تواند به کودک نشان دهد که مشکل او قابل مدیریت و تا حد زیادی بهبود است. تا قبل از اینکه ارتباط اجتماعی کودک آسیب ببیند، والدین باید دست به انتخاب روش درمان مناسب بزنند و حضور یک مشاور را جدی بگیرند. ناتوانی در یادگیری، بدون تشخیص، ممکن است منجر به کناره‌گیری اجتماعی، اضطراب، یا حتی رفتارهای پرخاشگرانه شود.

روش‌های غربالگری و تشخیص

همانطور که می‌دانید غربالگری اختلال یادگیری در کلاس اول روش‌های مختلفی دارد. به ترتیب این روش‌ها را همراه هم بررسی خواهیم کرد:

• نقش والدین و معلم‌ها: اولین افرادی که می‌توانند متوجه نشانه‌های اختلال یادگیری شوند، والدین و معلم‌ها هستند. این افراد باید با دقت نشانه‌ها را یادداشت و فرآیند یادگیری را ثبت کنند.
• تست هوش (IQ): یکی از ابزارهای اولیه برای بررسی توانایی ذهنی کودک تست‌های IQ هستند.
• آزمون‌های پیشرفت تحصیلی: بررسی سطح خواندن، نوشتن، درک مطلب و مهارت‌های ریاضی توسط این آزمون‌ها در محیطی استاندارد صورت می‌گیرد.
• نقش متخصصان: روان شناس کودک با بررسی‌های اولیه شما را به متخصص اصلی ارجاع خواهد داد. در ادامه هر متخصص بنا به زمینه اختلال، بررسی مهارت‌های زبانی، مشکلات گفتاری و یا مهارت‌های حرکتی را بررسی خواهد کرد.

چالش‌های تشخیص در سنین پایین

تشخیص اختلال یادگیری در کودکان کوچک همیشه آسان نیست. در این سن، بسیاری از مشکلات ممکن است موقتی یا مربوط به رشد طبیعی کودک باشد. یکی از مهم‌ترین چالش‌های تشخیص در این سن، بیش‌تشخیصی (Overdiagnosis) است.

در این چالش کودکی که تنها به زمان بیشتری برای آموزش و یادگیری نیاز دارد، به اشتباه دچار برچسب زنی می‌شود و نگرش خود او و دیگران نسبت به سطح مهارت‌ها تضعیف می‌شود.

راهکارهای عملی برای مدیریت اختلال یادگیری در کلاس اول

مدیریت اختلال یادگیری در کلاس اول فقط به تشخیص ختم نمی‌شود؛ بعد از شناسایی، باید راهکارهای مؤثری به‌کار گرفته شوند تا کودک احساس توانمندی و موفقیت کند.

نقش خانواده

اولین و مهم‌ترین منبع حمایتی کودک والدین او خواهد بود. والدین باید در خانه محیطی امن  و بدون فشار درست کنند. به هیچ عنوان کودک را تحقیر یا دعوا نکنید. سعی کنید بدون سرزنش و مقایسه بازی‌ها و یا آموزش‌های درمانی را با او پیش ببرید.

به همین موازات برای افزایش عزت نفس کودک، روی نقاط قوت او مانند استعداد در نقاشی و یا علاقه به حیوانات تاکید کنید. همچنین این درک را در خود ایجاد کنید که این کودکان ممکن است کمی پرخاشگر و یا زودرنج شده باشند. به همین علت باید با صبوری بیشتری با آن‌ها رفتار داشته باشید.

نقش مربی و معلم

یک معلم آگاه می‌تواند زندگی تحصیلی یک کودک با اختلال یادگیری را دگرگون کند. اگر معلم بر ابعاد این اختلال مسلط باشد، حتما از می‌تواند از روش‌های آموزشی مختلف مانند تکه تکه انتقال دادن اطلاعات استفاده کند.

از طرفی شناخت سبک یادگیری هر کودک (دیداری، شنیداری، لمسی) و تطبیق روش تدریس با آن می‌تواند اثربخشی آموزش را تا چند برابر بیشتر کند. استفاده از فلش کارت و ابزارهای بصری برخی از سبک‌های یادگیری متفاوت هستند. در نهایت همکاری مستمر و همدلانه مربیان  و والدین می‌تواند معجزه کند.

روش‌های کاردرمانی و گفتاردرمانی

این دو حوزه تخصصی می‌توانند بسیار کمک‌کننده باشند. البته هر کدام بسته به زمینه اختلال انتخاب می‌شوند. کار درمانی معمولا برای کودکانی که برای کودکانی که در نوشتن، حرکات درشت و ظریف یا گرفتن مداد مشکل دارند، گزینه مناسبی است.

اگر کودکی در بیان کلمات یا درک مفاهیم زبانی دچار ناتوانی باشد، باید به گفتار درمان‌گر مراجعه کند. در هر مرحله و هر متخصص ممکن است بنا به شرایط کودک حتی از روش‌های بازی درمانی مانند پازل، بازی‌های تمرکزی یا ساختنی‌ها استفاده کند.

هر کدام از روش‌های آموزشی مانند کتاب‌های صوتی و تصویری، نمودارهای گرافیکی و چارت‌ها برای این استافده می‌شوند که نقطه قوت کودک و جایی که در آن بهتر عمل می‌کند، مشخص شده باشد. اگر در هر یک از این تمرینات میزان یادگیری و موفقیت کودک بیشتر شود، اعتماد به نفس او افزایش خواهد داشت.

تاثیرات بلند مدت اختلال یادگیری و عدم درمان آن

اختلال یادگیری اگر در سال‌های ابتدایی شناسایی و درمان نشود، ممکن است پیامدهایی جدی در زندگی فرد به‌جای بگذارد. این پیامدها شامل:

• تأثیر بر عزت‌نفس و روابط اجتماعی: مقایسه‌های مداوم و احساس ناتوانی باعث حس عدم اعتماد بنفس می‌شود. چنین کودکانی ممکن است در برقراری ارتباط با دوستان‌شان دچار مشکل شوند، به همین علت انزوای اجتماعی هم تجربه خواهند کرد.
• تأثیر بر پیشرفت تحصیلی: اگر مهارت‌های پایه مانند خواندن و یا حل ریاضی در سنین پایین درمان نشود، سایر مراحل آموزشی کودک در سنین بالاتر هم دچار مشکل خواهد شد. کودکانی که سال‌ها با شکست و ناتوانی تحصیلی مواجه می‌شوند، در دوره راهنمایی یا دبیرستان ممکن است انگیزه‌ای برای ادامه تحصیل نداشته باشند و حتی ترک تحصیل کنند.
• تاثیر روانی و عاطفی: احساس شکست دائمی، ترس از امتحان و تکالیف در کنار انتقادات بقیه ممکن است کودک را دچار استرس و افسردگی کند. ممکن است کودک رفتارهای دفاعی مثل عصبانیت یا سرکشی انجام دهد یا به انزوا و تنهایی رو بیاورد.

درمان‌های موجود برای اختلال یادگیری

اختلال یادگیری کلاس اول گرچه مزمن است، اما با روش‌های مناسب می‌توان آن را مدیریت کرد و کیفیت یادگیری کودک را بهبود داد. در یه دسته اصلی این روش‌های درمانی را بررسی خواهیم کرد:

1. آموزش ویژه و مداخلات تخصصی

شاید بتوانیم بگوییم که این روش موثرترین روش برای درمان اختلالات یادگیری است. آموزش ویژه یعنی اینکه فرآیند و مراحل یادگیری متناسب با نیازهای فردی کودک طراحی شود. معلم و مربی آگاه به این اختلالات می‌تواند از انواع روش‌های آموزش چند حسی، بصری و یا فلش کارت استفاده کند.

برنامه‌های آموزشی فردی (IEP) یک برنامه خاص طراحی شده توسط معلم و متخصص است که برای آموزش و ارزیابی پیشرفت دانش آموز طراحی شده است. این روش نیز از روش‌های موثر در فرآیند درمان این اختلال است.

1. دارودرمانی: آیا مؤثر است؟

دارو درمانی در اختلال یادگیری به‌طور مستقیم موثر نیست، اما در برخی مواردِ خاص، به کاهش علائم همراه مثل اضطراب یا بیش‌فعالی کمک می‌کند. پیش از هر چیزی توجه داشته باشید که استفاده دارو در سنین نامناسب و در مقدار اشتباه تاثیرات مخرب غیر قابل جبرانی بر جای خواهد گذاشت، در نتیجه از مصرف خودسرانه آن خودداری کنید.

اگر کودک دچار اضطراب شدید، اختلال کم‌توجهی یا رفتارهای پرخاشگرانه باشد، ممکن است دارویی برای کنترل این علائم به او تجویز شود.

1. درمان‌های مکمل

در کنار آموزش و در مواردی دارودرمانی، روش‌های درمانی مکمل می‌توانند تأثیر چشم‌گیری در بهبود عملکرد کودک داشته باشند.

بسته به شدت اختلال ممکن است روش‌های گفتار درمانی، کاردرمانی و نوروفیدبک برای کودک پیش گرفته شود. روش‌های غیر دارویی مانند مراقبه، استفاده از برخی دمنوش‌ها، ماساژ‌های خاص و آرام سازی ذهن می‌تواند به عنوان مکمل در کنار درمان اصلی استفاده شود.

سوالات متداول

1. آیا اختلال یادگیری قابل درمان است؟ متاسفانه خیر. با آموزش و روش درمانی مناسب قایل کنترل و مدیریت است.
2. چگونه می‌توانم بفهمم فرزندم اختلال یادگیری دارد یا فقط دیرآموز است؟ تفاوت تاخیر تحصیلی با اختلال یادگیری شاید کمی سخت تشخیص داده شود. معمولا کودکان دیرآموز در تمام دروس دچار کندی در یادگیری هستند. اما تشخیص نهایی با پزشک باید باشد.
3. آیا اختلال یادگیری ارثی است؟ در بسیاری از موارد ژنتیک و وراثت عامل بیماری بوده است.
4. چه زمانی باید به روان‌شناس یا کاردرمانگر مراجعه کنم؟ اگر فرزند شما در یادگیری مهارت‌های پایه مانند خواندن و نوشتن دچار مشکل است یا از همسالان عقب‌تر است، بدون وسواس و قضاوت بهتر است به پزشک و متخصص مراجعه شود.
5. آیا اختلال یادگیری باعث مشکلات رفتاری می‌شود؟ بله. به خصوص اگر به موقع تشخیص داده نشود، کودک دچار پرخاشگری و رفتارهای تهاجمی می‌شود.
6. نقش معلم در کمک به کودک با اختلال یادگیری چیست؟ معلم می‌تواند با تشخیص زودهنگام و استفاده از روش‌های آموزشی متنوع، تاثیر زیادی در پیشرفت کودک داشته باشد.

نتیجه‌گیری

اختلال یادگیری کلاس اول که در یکی از حساس‌ترین برهه‌های زمانی دانش آموز رخ می‌دهد، باید آگاهانه مورد بررسی قرار بگیرد. اختلالات یادگیری تا حد زیادی قابل کنترل هستند، البته به شرطی که فرآیند درمان آن‌ها زود شروع شده باشد. به همین علت است که اگر در اطراف شما کودکی است، تاکید هرچه بیشتر بر روی افزایش آگاهی است.

پیشنهاد می‌کنیم که حتی اگر نشانه کوچکی هم از اختلال یادگیری در هر یک از مهارت‌های کودک می‌بینید، زمان را از دست ندهید و فورا با یک روان‌شناس و یا کاردرمانگر صحبت کنید. البته فراموش نکنید که در این مسیر باید حتما به یک مرکز مطمئن اعتماد کنید.