اختلال خواندن که با نام دیسلکسیا نیز شناخته میشود، یکی از چالشهای یادگیری در کودکان است که در سالهای اخیر بین کودکان ایرانی رواج پیدا کرده است. این اختلال کودک را از کسب برخی مهاتهای بنیادین مانند خواندن و حتی نوشتن محروم میکند؛ در نتیجه به مرور زمان کودک به لحاظ اعتماد بنفس و روابط اجتماعی منزوی میشود.
تشخیص زودهنگام و اقدام به درمان به موقع، از این آسیبها جلوگیری میکند و کودک را در یادگیری مفاهیم جلو میاندازد. والدین و معلمان، به عنوان نزدیکترین افراد به کودک، نقش مهمی در شناسایی علائم اولیه دارند. در این مقاله درباره این علائم مفصل صحبت خواهیم کرد.
اختلال خواندن (دیسلکسیا) چیست؟
برای درک بهتر علائم اختلال خواندن، بهتر است یکبار برای همیشه مفهوم این اختلال را یاد بگیرید. در یک توضیح جامع، دیسلکسیا یک اختلال عصبی-رشدی است. این اختلال بخشی از مغز را که مرتبط با درک آواها، فهم معنی یک کلمه واحد و ارتباط حروف با هم است را تحث تاثیر قرار میدهد. کودکان مبتلا به این اختلال مشکلات هوشی ندارند و بعضا بسیار باهوش هستند. افراد بزرگسال مبتلا به این اختلال هم ممکن است در نوشتن و حتی تلفظ برخی کلمات نیز دچار سردرگمی شود.
از آنجایی که این اختلال بین 5 الی 10 درصد بین کودکان ایرانی رواج پیدا کرده است، روزبهروز اهمیت افزایش آگاهی والدین و مربیان بیشتر میشود. این بیماری ممکن است رویکرد مشابهی با برخی از بیماریها مانند کم هوشی و یا دیر خوانی داشته باشد، اما بیماری کاملا متفاوتی نسبت به آنها شناخته میشود.
اختلال خواندن به بخشی از پردازش مغزی مرتبط میشود که وظیفه درک مفاهیم خواندنی را بر عهده دارد. این در حالی است که دیر خوانی عادی به علت مشکلات محیطی و عدم آموزش صحیح ایجاد میشود. بسیار مهم است که اختلال خواندن و نوشتن در کودکان دبستانی، با کم هوشی اشتباه گرفته نشود. این دانش آموزان گاها ضریب هوشی بسیار بالایی دارند.
علائم اختلال خواندن در سنین مختلف
همانطور که اشاره کردیم، اختلال خواندن معمولا در جایی خود را بروز میدهد که کودکان به طور جدی وارد فرآیند آموزش میشوند. این موقعیت از زمان پیش دبستانی آغاز و تا 8 الی 9 سالگی کاملا مشخص میشود. علائمی که در ادامه نام میبریم، معمولا با تمرین بهبود نمییابند، بلکه نیازمند مداخلات تخصصی هستند.
علائم اختلال خواندن پیش دبستانی
- ناتوانی در شناخت قافیهها
- سختی در یادگیری کلمات جدید
- بیان نادرست شعرها یا داستانها
علائم اختلال خواندن دبستان کلاس اول تا سوم
- کندخوانی و توقف زیاد هنگام خواندن
- گم کردن خط در متن
- جابجایی حروف یا ترتیب کلمات؛ مانند «سبی» بهجای «سیب»
- تکرار خطاهای مشابه هنگام خواندن متون فارسی
- مشکل در یادگیری کلمات با هجی غیر معمول
- مشکل در درک مطلب
- مشکل در یادگیری زبان جدید
انواع علائم اختلال خواندن
دسته بندی از نشانههای نارساخوانی تنها محدود به مواردی که در بالا به آنها اشاره کردیم نمیشوند. متخصصان در یک دستهبندی دیگر این علائم را در گروه رفتاری، زبانی و عاطفی قرار میدهند. این علائم اغلب با هم بروز میکنند و میتوانند بر روابط اجتماعی و انگیزه کودک تاثیر بگذارند. به همین علت هرچقدر هم بر روی حمایت عاطفی و آگاهانه والدین و مربیان تاکید کنیم، نمیتوانیم عمق اهمیت حضور موثر ایشان را نشان دهیم.
علائم رفتاری
- پرهیز کودک از خواندن با صدای بلند
- بیمیلی نسبت به تکالیف مدرسه
- گم کردن خطوط یا سر خط در کتاب
- عدم حفظ توجه به فعالیتهای خواندنی
- مشکل در هماهنگی حرکات مرتبط با خواندن و نوشتن
علائم زبانی
- ناتوانی در درک واجها (صداهای تشکیلدهنده کلمات)
- دشواری در هجیکردن و ترکیب حروف
- اشتباه مداوم در تلفظ برخی کلمات
- مشکل در تمیز دادن حروف مشابه
علائم عاطفی
- اضطراب یا خجالت هنگام خواندن در کلاس
- افت شدید اعتماد به نفس
- انزوا یا بیعلاقگی نسبت به درسها
تفاوت دیسلکسیا با چالشهای یادگیری عادی
برخی از بیماریها هستند که نتایج یکسان زبانی و عاطفی با دیسلکسیا برای کودک ایجاد میکنند. اما درک تفاوت این بیماریها برای تشخیص افتراقی پزشک و گزارش صحیح علائم به متخصص اهمیت زیادی دارد.
تفاوت دیسلکسیا با دیرخوانی عادی
برخی از کودکان ممکن است تنها دیرآموز باشند یا تحت تاثیر عوامل محیطی قرار گرفته باشند. اختلال یادگیری هیچ ارتباطی با مشکلات حسی و جسمی کودک ندارد. این اختلال از تفاوتهای فردی در پردازش زبان بوجود میآید. در حالی که در چالشهای یادگیری کودکان دبستانی عمده مشکلات مرتبط با نحوه تدریس، مشکلات حسی کودک و یا مشکل در سازماندهی افکار باشد.
تفاوت دیسلکسیا با بیش فعالی
برخی اوقات افراد علائم اختلال خواندن را با بیماریهای مختلف مانند بیش فعالی یا همان ADHD اشتباه میگیرند. این مسئله باعث میشود روش درمانی نامناسبی برای این کودکان در پیش گرفته شود و ریسک دیرکرد بهبودی را افزایش میدهد. در بیش فعالی مشکل کودکان در توجه و تمرکز است. این کودکان هیچ چالش در رمزگشایی کلمات و یا ارتباط آوایی حروف با یکدیگر تجربه نمیکنند.
از طرفی در هر دو اختلال کودکان دارای دامنه هوشی نرمال یا بالاتر هستند و نکته قابل توجه که ماجرا تشخیص را سادهتر میکند این است که خطاهای تکرار شونده در خواندن زمانی که کودک دچار ADHD باشد، دیده نمیشود؛ در حالی که ماجرا در دیسلکسیا کاملا برعکس است.
تفاوت دیسلکسیا با مشکلات بینایی
همانطور که اشاره کردیم، دیسلکسیا یکی از مشکلات عصبی رشدی است و ارتباطی با اوضاع جسمانی کودک ندارد. اگر کودک دچار بینایی کم باشد و از عینک استفاده کند، احتمالا پس از یک مدت کوتاه علائم اختلال خواندن در کلاس اول برای ایشان رفع شود و شروع به یادگیری کند.
در حالی که اگر فردی دچار دیسلکسیا باشد، دچار خطاهای تکرارشونده در خواندن میشود و این خطاها با تمرینات عادی هم رو به بهبود نخواهند رفت. ویژگی کودکان دارای اختلال خواندن این است که در رمزگشایی و ارتباط بین حروف مشکل دارند.
علائم خاص دیسلکسیا در زبان فارسی
زبان فارسی ویژگیهایی دارد که میتواند باعث بروز علائم خاصتری در کودکان دارای اختلال خواندن شود. در این موارد معمولا کودک از برقراری ارتباط معنادار بین حروف و یا آوا و شکل ظاهری کلمه بازمیماند و دچار بی اعتماد بنفسی میشود:
- اشتباه بین حروف مشابه: مانند جابجایی ب، پ، ت، ن، یا د، ر، ز و شکل ظاهری کلمات در زبان فارسی باعث اشتباه گرفتن صداها و کلمات میشود.
- سختی در درک کلمات استثنا: مانند تفاوت بین «خا» و «خوا». این شباهات حروف املای کلمات را بسیار سخت میکند و باعث اختلال خواندن در سنین پایه میشود.
- جابجایی ترتیب حروف در کلمات پیچیده: مانند «کتابخانه» که به شکل «کتابهخانه» به اشتباه نوشته میشود.
چگونه والدین میتوانند علائم را شناسایی کنند؟
نقش والدین در شناسایی علائم حیاتی است. پیشنهاد میشود والدین موارد چک لیست دهگانه زیر را مد نظر داشته باشند:
- کندی در خواندن کلمات جدید ناآشنا
- مشکل در حفظ کردن شعرهای ساده مهدکودک
- تاخیر در به حرف آمدن
- عدم تشخیص فضاهای هندسی و ضعف حافظه دیداری
- اشتباه مکرر در تلفظ
- اشتباه در هجی کردن کلمات
- مشکل در توالی حروف و اعداد
- مشکل در فهم قافیه و ریتم
- اجتناب از خواندن با صدای بلند و بیمیلی به کتاب
- مشکل در نامیدن رنگها یا اشیا
والدین اگر در خانه مشاهده کردند که کودک میلی به بازیهای زبانی ندارد و یا داستانخوانی برای ایشان مشکل است، حتما باید این نشانهها را جدی بگیرند و در اولین فرصت به متخصص مراجعه کنند.
همچنین تاثیر گفتگوی مستقیم را از خاطر نبرید. کودکان اگر شما را صبور و همدل ببینند، حتما مشکلات خود را در هر زمینهای خصوصا یادگیری، بیان میکنند. فقط به هیچ عنوان آنها را سرکوب و ناراحت نکنید.
نقش معلمان در شناسایی اختلال خواندن
معلمانی که با کودکان ابتدایی کار میکنند، با ویژگی کودکان دارای اختلال خواندن آشنا هستند و علائم این اختلال را به خوبی میشناسند. از آنجایی که مدرسه اولین محل تحصیل و شروع یادگیری جدی کودکان است، تشخیص اولیه اختلال یادگیری خواندن معمولا در همین موقع اتفاق میافتد.
اشتباهات مکرر در خواندن بلند، عدم هماهنگی بین گفتار و نوشتار و کند خوانی یا توقف زیاد هنگام خواندن برخی از علائمی هستند که توسط معلمان به خوبی درک میشوند و باید در زمان مناسب به والدین گزارش داده شوند.
آزمونهای پایهای خواندن، بررسی واجآگاهی، بازیهای زبانی و تمرینهای تشخیص صداها یکی دیگر از ابزارهای معلمها برای تشخیص علائم اختلال خواندن هستند.
چه زمانی باید به متخصص مراجعه کرد؟
اگر والدین و معلمان علائمی پایدار و شدید مشاهده کنند، مراجعه به متخصص ضروری است. نشانههای هشدار شامل:
- سطح مهارت خواندن پایینتر از سن کودک
- مشکل در یادگیری حروف الفبا حتی با صرف زمان زیاد
- احساس شکست یا شرمندگی مکرر کودک
- مشکل در به خاطر سپردن اسم اشیاء
اگر این علائم در کودک خود مشاهده کردید، حتما به گفتاردرمانگر، کاردرمانگر شناختی و یا روانشناس کودک و نوجوان حرفهای و با تجربه مراجعه کنید. مراجعه زودهنگام فرآیند درمان را تا حد زیادی جلو میانداز و به بهبود افراد کمک میکند.
در هر سطح از اختلال و با بالا و پایین شدن شدت علائمی که پیشتر اشاره کردیم، روشهای تشخیص بیماری متفاوت خواهد شد. گاهی متخصصان از تستهای روانسنجی و شناختی برای تشخیص وجود بیماری استفاده میکنند. در این تستها مشکلات شناختی و عصبی رشدی کودک بررسی خواهد شد. آزمون سیاهه خوانی هم تقریبا عملکرد مشابهی دارد توانایی کودک در تلفظ، درک صحیح و به ترتیب حروف کنار هم را نشان میدهد.
در نهایت برای اطمینان از عمق بیماری و شدت آن از تصویربرداری مغزی مانند نقشه مغزی لورتا در مراکز تخصصی استفاده میشود تا نحوه فعالیت امواج مغزی کودک درک شود. در صورتی که این امواج خارج از الگوی مورد نظر حرکت کنند، با استفاده از برخی بازیهای رایانهای برای تصحیح آنها استفاده میشود.
سوالات متداول
- آیا کندخوانی همیشه نشانه دیسلکسیا است؟ خیر. کندخوانی گاهی به علل آموزش ضعیف و شرایط محیطی نامناسب است.
- چگونه میتوان دیسلکسیا را از مشکلات بینایی تشخیص داد؟ در دیسلکسیا اختلال در آگاهی واجی و عدم توانایی برای رمزگشایی کلمات وجود دارد در حالی که در مشکلات بینایی ایرادی در در فرآیند پردازش اطلاعات وجود ندارد وتنها نقاط ضعف جسمی باید درمان شوند.
- آیا دیسلکسیا در پسران شایعتر است؟ تحقیقات علمی دقیق این مسئله را نشان نمیدهد، اما معمولا گزارش این اختلال در پسران بیشتر است.
- آیا دیسلکسیا با افزایش سن از نظر میرود؟ خیر. اما علائم آن با آموزش صحیح و مدیریت کنترل میشود.
نتیجه گیری
علائم اختلال خواندن نباید نادیده گرفته شود، زیرا این اختلال تنها مرتبط با تحصیل نیست و آینده عاطفی و اجتماعی کودک را تحت تاثیر قرار میدهد. آنچه که امروز ثابت شده است این است که هرچقدر درمان و پروسه انجام تمرینات زودتر شروع شود و علائم سریعتر مورد توجه قرار بگیرند، احتمال کنترل اختلال بیشتر میشود.
به همین دلیل پیشنهاد میکنیم اگر حتی چند نشانه کوچک هم در فرزند خود میبینید، حتما با متخصصان مشورت کنید و برای افزایش آگاهی، مقالات مرتبط با اختلال خواندن و علائم آن را مطالعه کنید.
